Қазақстан бес айда 8 трлн теңгені QR арқылы өткізіп, қолма-қол ақша үлесін 12 пайызға түсірді. Бұл – екінші жыл қатарынан POS-терминалды (7,5 трлн) басып озу. Бірақ дәл сол кезде елде 22 шағын зауыт 873 мың тонна жартылай фабрикатты шетелге сатып, бюджет жыл сайын 50-60 млрд теңге қосылған құннан қағылып отыр.
Біріншіден, 12 пайыз бен АҚШ, Британияның 11-10 пайызын тура салыстыруға келмейді. RISE Research-тің «Fintech in Kazakhstan 2026» зерттеуінің авторларының өзі халықаралық және қазақстандық деректер әртүрлі әдіснамамен есептелгенін жазады.
- Екіншіден, мұнайдағы 50-60 млрд, 22 зауыт, 898 мың тонна – ҚР Энергетика министрлігінің LS-ке берген ресми жауабы. Ал КҚК-ға 63 млн тонна, Ақтау арқылы 1,2 млн тонна және желтоқсандағы шұғыл бұру – «ҚазТрансОйл» дерегі мен сарапшы Асқар Исмаиловтың бағалауы.
- Біз нені цифрладық?
- Төлемді. Неге тез өстік? Себебі 5 ірі банк активтердің 69 пайызын ұстайды. Оларда superapp жасауға ақшасы да, мүддесі де болды. Ал халық дайын болды: 96 пайызы интернетте, 88 пайызы смартфонмен. Нәтижеде QR операция саны 14 пайыздан 28 пайызға өсті. Бірақ көлемі – 6 пайыздан 10 пайызға ғана. Орташа чек – 10 доллар, ал мобильді банкингте – 41 доллар. Яғни QR ұсақ бөлшек сауданы – нан, такси, кофені жеңді. Ал барлық көлемнің 80 пайызы әлі де ірі төлемдерде. Ал өңдеуші өнеркәсіпте цифрландыру 20 пайыздан аспайды. Біз зауытты емес, дүкен арбасын цифрладық.
Дәл осы логика мұнайда да қайталанады
Энергетика министрлігі мойындағандай, 22 шағын МӨЗ-де қайталама өңдеу қондырғысы мен күкірт тазарту жоқ. Сондықтан олар К-4, К-5 стандартына сай бензин шығара алмайды. Ішкі нарыққа сата алмайды, заң тыйым салмағандықтан жартылай фабрикат күйінде шетелге сатады. Шетел оны терең өңдеп, бізге 3-4 есе қымбатқа қайта сатады. Министрліктің есебі – жыл сайынғы жоғалған қосылған құн 50-60 млрд теңге.
Неге олай болды?
Бір өнімге төрт қожайын болғандықтан. Өндіру – Энергетикада, экспорт – Саудада, битум – Көлікте, полипропилен – Өнеркәсіпте. Бір терезе, бір стратегия жоқ. 30 жыл бойы «біз шикізат еліміз, терең өңдеу қымбат» деген нарратив сіңді. Ол – ірі өндірушілердің лоббиі. Оларға бір құбыр, бір келісім тиімді. Инвестор осыны көріп келмеді. Мұнай-газ сарапшысы Асқар Исмаилов айтқандай, инвестор тек қорды ғана емес, алдағы онжылдықта экспорттық бағыттардың сенімділігін бағалайды. Ал сенімділік қайда?2025 жылы Теңіз, Қарашығанақ, Қашағаннан КҚК жүйесіне 63 млн тоннаға жуық мұнай түсті. Бұл – қазақстандық экспорттың 80 пайызы. Баламасы – Ақтау арқылы Баку-Тбилиси-Джейхан бағытына 1,2 млн тонна ғана. Желтоқсан-қаңтардағы іркілісте «ҚазТрансОйл» Атырау-Самара арқылы 232 мың тоннаны, Қытайға 72 мың тоннаны ғана шұғыл бұра алды. Мұнайды ұзақ сақтай алмайсың, экспорт тоқтаса – өндіріс тоқтайды. Халықаралық тілде бұл – flow assurance. Осы тәуекел тұрғанда терең өңдеуге миллиард құюға кім тәуекел етеді?Енді қайда басымдық беру керек?
Үш нәрсе
Бірінші – жарты зауытты толық зауытқа айналдыру. К-5 шығара алмайтын 22 зауытқа екі жылда қондырғы салу талабын қойып, орындамаса жабу керек. Жартылай фабрикатқа тыйым емес, экспорттық баж салу – сонда іште өңдеген тиімді болады.
Екінші – бір терезе. Мұнай өнімдері мен мұнай химиясын төрт министрліктен бір стратегиялық орталыққа жинау.
Үшінші – сатудың flow assurance-ын жасау. КҚК негізгі бағыт болып қала береді, оның сенімділігі – бюджеттің, теңгенің және инвесторлардың мүддесі. Бірақ қатарласа Қазақстан-Қытай құбырын 20 млн тоннаға дейін кеңейтіп, Ақтауда меншікті резервуарлық парк жасау керек. Толық тәуелсіздік мүмкін емес, бірақ бірде-бір порт жалғыз нүкте болмауы керек. Біз тұтынуды цифрландыруды аяқтадық. Енді өндірісті цифрландыру және сатуды кепілдендіру қалды.
