Қазан айынан бастап шетел ақшасына салған қордың өсімі көтерілді, сөйтіп жұрт қайтадан ойланып қалды: жиғанымды қай ақшада ұстасам өседі, қордың өсімі тек пайызға ғана қарап тұра ма, әлде ақшаның құнына да қарап тұра ма?
1 қазаннан бастап елімізде бір жылдан аса мерзімге шетел ақшасымен ашқан жинақ қордың ең жоғары өсімі 1-ден 2,5-ке көтерілді, бұл жаңа тәртіп осы күннен кейін ашылған немесе қайта ұзартылған қорларға қатысты, әр банк нақты өсімді өзі белгілейді, ал 12 айға дейінгі қорлар үшін бұрынғы шек – 1 күйінде қалды.
Сонда енді жиғанды долларда ұстаған тиімді ме деген ой туады, өйткені теңгеге салған қордың өсімі әлі де әлдеқайда жоғары, бірақ тек өсімге қарап кесіп айтуға болмайды, түбіндегі табысты ақшаның құны да шешеді. Мұны экономикалық сарапшы Қанат Оспанов былай түсіндірді.
Бір миллионды қайда салсаң, не болады?
Алдымен бір жылға есептеп көрейік, ақшаның құны өзгермейді деп алайық, қолыңызда 1 миллион теңге бар делік. Егер оны шартты түрде 12-ден өсіп тұратын теңгелік қорға салсаңыз, бір жылдан кейін қолыңызда 1 миллион 120 мың теңге болады, ал дәл сол миллионды долларға айырбастап, шартты түрде 2,5-тен өсетін қорға салсаңыз, құн өзгермеген күйде қайта теңгеге айырбастағанда 1 миллион 25 мың теңге болады, айырмасы – 95 мың теңге, теңгенің пайдасына шешіледі, яғни құн тұрақты тұрғанда жоғары өсім теңгеге тиімді.
Он жылда кім ұтады?
Қысқа мерзімді салыстыру оңай, ал он жыл ішінде доллардың құны да, банктің өсімі де талай өзгереді. Оспанов 2016 жылдың қазанына қайтып оралуды ұсынады, сол кезде қолыңызда 2 миллион теңге болды делік, жартысын теңгеге, жартысын долларға салып қойдыңыз.2016 жылғы 5 қазандағы ресми құн – 333,59 теңге, 1 миллион теңгеге шамамен 2 998 доллар келеді, егер шетел ақшасындағы қордың өсімін тұрақты 1 деп, жыл сайын үстіне қосылып отырады деп есептесек, 2026 жылдың қазанына қарай ол 3 311 долларға жетеді, 2026 жылғы 7 қазандағы құн – 453,65 теңге, бұл шамамен 1,5 миллион теңге болады. Егер тіпті он жыл бойы 2,5-тен өсіп отырды деп есептесек те, 2 998 доллар 3 837 долларға жетеді, қазіргі құнмен бұл 1,74 миллион теңге ғана, ал дәл сол кезеңде теңгелік қор шартты түрде 12-ден өсіп отырса, 1 миллион теңге шамамен 3,1 миллионға жеткен болар еді. Яғни, доллар 333-тен 453-ке қымбаттаса да, теңгенің жоғары өсімі бәрібір оны жауып кеткен. Әрине, бұл – тек болжамды үлгі, он жылда банк өсімі талай өзгерді, сондықтан нақты табыс қай банкке, қандай мерзімге салғаныңызға қарап өзгереді.
Доллар қашан ұтады?
Шетел ақшасындағы қордың ең үлкен күші – теңге арзандағанда жиғаныңызды қорғап қалуында. Мәселен, 2025 жылғы шілдеде доллар сауда кезінде 550 теңгеге дейін жетті, жоғарыдағы мысалдағы 3 837 долларды сол құнмен есептесек, 2,11 миллион теңге болады, бұл қазандағы 453,65 құнымен есептегеннен 370 мыңға көп. Одан да күрт мысал 2015 жылы болды, жыл басында доллар 185 теңге болса, жыл аяғында 340-қа жақындады, сол кезде алдын ала жиғанын долларда ұстаған адам қысқа уақытта теңгедегі құнын еселеп алды. Яғни, шетел ақшасындағы қордың табысы тек банк өсіміне емес, долларды қай кезде қайта теңгеге айырбастайтыныңызға да байланысты.
Неге жоғары өсім әрдайым көп табыс әкелмейді?
Он жылға қарасақ, теңгенің ұтары көп, себебі өсімі жоғары, 1 миллион теңгені шартты түрде 12-ден жыл сайын өсіріп отырсаңыз, он жылда 3,1 миллионға жетеді, бұл мысалдағы доллардан әлдеқайда көп. Бірақ мұны алдын ала айтылған болжам деп қабылдауға болмайды, он жылда банк өсімі талай өзгереді, қордың мерзімі біткен соң жаңа талаппен қайта ұзартуға тура келеді. Ең қиыны – доллардың қашан шарықтайтынын алдын ала білу мүмкін емес.
«Қиындық сол, теңгенің құлдырағанын тарихтағы сызбадан көру оңай, ал алдын ала болжау қиын, адам жылдар бойы доллардың өсуін күтіп, осы уақытта теңгедегі жоғары өсімнен түсетін табыстан құр қалады, ал теңгені таңдап, дәл ірі сауда алдында құн күрт өзгеріп кететін кез де болады», – дейді Қанат Оспанов.
Яғни, екі жақта да тәуекел бар, долларды таңдасаң теңгедегі жоғары өсімнен құр қаласың, теңгені таңдасаң құнның құлдырауына тап болу қаупі бар.
Сонда жиғанды қайда сақтаған жөн?
Дайын жауап жоқ, білгірдің айтуынша, ең алдымен жиғанды қашан және неге жұмсайтыныңызға қарау керек. Егер ақша бірнеше айдан кейін керек болып, теңгеге жұмсайтын болсаңыз, теңгедегі жоғары өсім шешуші болуы мүмкін. Ал егер бағасы долларға байланған затқа жинап жатсаңыз, қажетті соманы долларда ұстаған жөн, сонда сауда алдында құн шарықтап кетсе де, шығындалмайсыз.
