Бұрын Ұлттық банк валюталық депозитке «1%-дан артық беруге болмайды» деп шектеу қойып келді. Енді сол шектеу алынып жатыр.
LS-ке сұхбат берген АФК бас талдаушысы Рамазан Досовтың айтуынша, енді мөлшерлемені нарық өзі белгілейді. Біреу 2%, біреу 3% беруі мүмкін. Көпшілік «Енді бәрі долларға қашады» деп шулады. Бірақ шындық – керісінше. Банктердің өзі доллар сұрап отырған жоқ.
1. Себеп – Экономикалық емес, бухгалтерлік. Банкке доллар – қымбат пассив. Неге? Ұлттық банктің ЕТР (ең төменгі резерв талабы) деген қамшысы бар. Ереже: банктің әрбір $100 валюталық міндеттемесі үшін 15%-ын теңгемен, Ұлттық банктегі шотта қатырып қою керек.Бұл нені білдіреді? Банк саған долларға 3% төлейді, үстіне сол 15% теңгелік резервке 15-16%-бен шығындалатын теңгелік өтімділікті ұстап тұру керек. Ішкі есеп бойынша банктің бір доллар тарту құны – 6-7%.Ал теңгені тарту құны – 14%. Айырма бар, бірақ ойлағандай үлкен емес. Сондықтан Досов LS-ке: «Валюталық депозит банкке пайыздан да қымбат түседі» дейді.2. Себеп – Долларды сатар жер жоқ.
Бұл – ең маңыздысы
Қазақстанда доллар кредитіне сұраныс өлген. 2015 жылы доллар кредиті көп еді. Бизнес алды, сосын девальвацияда бәрі банкрот болды. Ұлттық банк содан сабақ алды – жеке тұлғаға доллар кредит беруге тыйым салды. Қазір доллар кредитін заңмен тек кім ала алады?Валюталық түсімі бар экспорттаушыТабиғи хеджі бар компания Олар кім? KAZ Minerals, ERG, ҚазМұнайГаз. Олардың саны – 100-ден аз. Олар банкке келмейді, олар еурооблигация шығарады.Қалған 99% бизнеске доллар керек емес. Яғни банк халықтан доллар жинап алғанымен, оны 5-6%-бен сататын клиенті жоқ. Ол доллар қоймада жатады. Банкке тиімсіз. Осыны Досов LS-ке «Мұндай қарыз алушылар тобы тар» деп сыпайылап айтқан. Шын мәнінде – нарық жоқ.3. Себеп – Момент.
Ұлттық банк ақымақ емес. Ол бұл либерализацияны кездейсоқ таңдаған жоқ.Долларлану – 18,3%. Тарихи минимум.Теңге – жыл басынан 12% нығайған.Халықтың жаңа салымының 94,5%-ы теңгемен ашылып жатыр.Яғни халық өзі теңгеге сеніп тұрғанда, «енді қаласаң долларға 3% аласың, бірақ өзің біл» деп есікті ашып отыр. Егер 2016 жылғыдай паника кезінде ашса – бәрі қашар еді. Қазір қашпайды.Досовтың LS-ке айтқан ең дәл сөзі: «Долларлану динамикасы үшін бағам мен күтулер пайыздан маңызды». Біз нені байқамай отырмыз? Құпия 2 тәуекел: Тәуекел 1 – Кепілдікте.
Мемлекет валюталық депозитке 10 млн теңгеге дейін кепілдік береді. Бірақ төлем теңгемен. Бұл – заңда жазылған, бірақ жарнамада жоқ. Егер ертең қатты девальвация болып, банк құласа, сен долларыңды доллармен ала алмайсың. Бұл – девальвациядан 100% қорғаныс емес.Тәуекел 2 – Теңге қымбаттайды.
Банктер долларға 3% беру үшін, теңгелік резерв ұстауы керек. Ол үшін олар теңгелік өтімділікті қымбат ұстайды. Нәтижесінде теңге кредиті арзандамай, керісінше қымбаттап кетуі мүмкін. Яғни сенің доллардағы 3% табысың, басқа біреудің теңге кредитінің 1% қымбаттауына әкеледі. Қорытынды – 3 сценарий:Бизмедиа оқырманына былай түсіндіреміз: Пессимистке: Долларға 3% береді екен деп, теңгеден қашпа. Ұтыласың. 16% vs 3%.Реалистке: Қоржынның 15-20%-ын долларда ұста – бұл дұрыс. Бұл табыс үшін емес, ұйқың тыныш болу үшін.Ұлттық банкке: Бұл – дұрыс либерализация. Нарықты тыйыммен емес, бағамен реттеу. Бірақ халыққа «кепілдік теңгемен қайтарылады» дегенді ашық айту керек. Әйтпесе ертеңгі паникада сенім кетеді.Бұл – жай пайыз емес, бұл – 10 жылда әрең жеткен дедолларизацияны сынау.
