4 қарашада Brent маркалы мұнай бір күнде 8,7 пайызға арзандап, 103,6 доллардан 94,62 долларға түсті. Егер осы баға 10 күн тұрса, Қазақстан 170 миллион доллардан астам түсімнен қағылуы мүмкін.
Неге?
Себебі біз жылына 100 миллион тоннаға жуық мұнай шығарып, соның 18 миллион тоннасын ғана ел ішінде өңдейміз. Қалғанын шикі күйінде сатамыз. Ал шикізаттың бағасын біз емес, әлем белгілейді.1. Біз не сатып жүрміз?Бір баррель Brent – 94 доллар. Ал сол баррельден алынатын бензин, дизель, керосин – 115-120 доллар. Арадағы 20-25 доллар – өңдеушінің пайдасы.Біз сол пайданы өзіміз алмаймыз. Оны шетелдің зауыттары алып отыр.Өндірістің жартысын өзіміз өңдесек, күніне қосымша 19-23 миллион доллар елде қалар еді. Бірақ мәселе зауыт салуда ғана емес.
Мұнайды кім береді?
Energy Monitor қорының атқарушы директоры Нұрлан Жұмағұловтың айтуынша, бүгінде мұнайшыға мұнайды сыртқа сатқан тиімді, елге берген тиімсіз. Сыртқы нарықта бір тонна – 250 мың теңге шамасында, ал ішкі нарықта – 120 мың теңгеге жуық. Айырмасы – екі есе.Сондықтан Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ – ел өндірісінің 70 пайызын беретін үш алып кен орны – ішкі зауыттарға шикізат жеткізбейді.Мұнай-газ сарапшысы Асқар Исмаиловтың пікірінше, 2030 жылға қарай зауыттарға мұнай жетпей қалуы мүмкін. Ескі кен орындарының қоры азайып келеді, ал жаңа ірі жобалар экспортқа бағытталған. Сарапшы Теңіз мұнайының ерекшелігін ескеріп, оған арналған жеке кешен салуды ұсынады.
Қандай зауыт керек?
Қазіргі Атырау, Павлодар, Шымкент зауыттары мұнайдың 85-87 пайызын ғана өңдейді. Әлемдегі озық көрсеткіш – 94-96 пайыз.Химиялық технологиялар жөніндегі сарапшы Әлихан Әбілдиновтің айтуынша, жаңа кәсіпорынды тек бензин шығаратын зауыт ретінде салу – қате. Әлемде отынға сұраныс тұрақталып келеді, ал мұнай химиясы өнімдеріне сұраныс 2050 жылға дейін өседі деп болжануда.Теңіз мұнайы – дәл осы химияға лайық шикізат. Ол жеңіл, күкірті аз. Одан жарық өнімнің 78,5 пайызын алуға болады. Қарапайым мұнайдан – 49 пайыз ғана. Сондықтан сарапшы жаңа зауытты бастапқы жобадан-ақ химияға бейімдеп салу қажет деп санайды.
Бағаның қысымы азая ма?
Иә, бірақ толық жойылмайды.Бүгін Brent 9 пайызға түссе, түсім де шамамен сондай көлемде азаяды. Ал өңдеу үлесі артса, дайын өнімнің бағасы шикізаттай күрт құбылмайды. Бұл жағдайда түсімнің азаюы – 4-5 пайыз шамасында болады.Сонымен қатар ішкі нарықты өз өнімімізбен қамтамасыз ету сыртқы тәуелділікті азайтады. Бүгін бензиннің бір бөлігін Ресейден алып отырмыз.5
«Шикізат жоқ» дейтін кәсіпорындар
Мұнайдан тұрмыстық тауар жасайтын кәсіпорындардың шағымы – осы тізбектің жалғасы. Оларға полиэтилен, полипропилен жетіспейді.Себебі елде мұнай химиясы дамымаған. Біз бензин шығарамыз, бірақ пластиктің шикізатын шығармаймыз. Сондықтан отандық өндірушілер шикізатты Ресейден, Қытайдан, Өзбекстаннан сатып алуға мәжбүр. Баға – қымбат, жеткізу – ұзақ.Бұл – 100 миллион тонна мұнай өндіріп, шелекке, құбырға, ыдысқа шикізат таба алмай отырған елдің қайшылығы.
Тізбек осылай үзіледі:
мұнайды өңдемейміз – химия жасамаймыз – пластик шикізаты шықпайды – тұрмыстық тауар жасайтын цехтар шикізатсыз қалады.Қорытынды4 қарашадағы құлдырау – бір күндік оқиға емес. Ол бір шындықты көрсетті: 100 миллион тонна өндіріп, 18 миллионын ғана өңдейтін ел баға құласа, бірге құлайды.Одан құтылу үшін үш мәселені шешу қажет:1. Өндірушіге шикізатты ішкі нарыққа беру экономикалық тұрғыдан тиімді болуы тиіс.
Түйін Теңіз, Қашаған мұнайын елде қалдыратын тетік қалыптасуы қажет.Осы шарттар орындалмаса, жаңа зауыт салынғанымен, оның шикізатпен қамтамасыз етілуі күмәнді болып қалады. Ал тұрмыстық тауар жасайтын кәсіпорындар «шикізат жоқ» деп айта береді.
