Үкімет 2029 жылға дейін құрылысқа 6,5 трлн теңге бөледі. Бірақ сарапшылар бұл ақшаның жартысы Қазақстанда қалмауы мүмкін дейді. Неге? Себебі бұл шешім сарапшылар арасында үлкен пікірталас тудырды. Үкімет бұл қадамды экономикалық өсімді ынталандырудың маңызды тетігі деп есептейді.
Ал тәуелсіз экономистер мұндай ауқымды инъекцияның кері әсері басым болуы мүмкін екенін ескертеді. Қай тарап дұрыс екенін түсіну үшін екі жақтың уәжін және нақты сандарды қатар қойып талдау керек, себебі бұл дауда шындық бір жақта емес, ақшаның қайда және қалай жұмсалатынында жатыр.
Үкіметтің позициясы үш тірекке сүйенеді.
• Біріншісі – жұмыс орындары. Ауқымды құрылыс жүздеген мың адамды жұмыспен қамту деген сөз, бұл халықтың табысын арттырып, ішкі сұранысты ынталандырады.
• Екіншісі – инфрақұрылымдық база. Жол, тұрғын үй, коммуналдық желі, мектеп, аурухана салу болашақ өсімнің негізі, өйткені инфрақұрылымы нашар елге шетелдік инвестор да келмейді.
• Үшіншісі – сабақтас салалар. Құрылыс өзімен бірге логистика, қызмет көрсету және отандық базалық материалдар өндірісін сүйрейді, цемент, құм, қиыршық тас осының бәрі елде өндіріледі. Бұл уәж қисынды, бірақ ол бір ғана шартпен жұмыс істейді, егер ақша елде қалса.
Ал сарапшылардың қаупі дәл осы жерден басталады.
Экономистердің басым бөлігі бұл қаражаттың айтарлықтай бөлігі ел ішінде қалмай, шетелге ағып кетуі мүмкін деп қауіптенеді. Оның бірінші себебі – жоғары технологиялық импорт. Қазақстанда цемент пен кірпіш отандық, бірақ күрделі нысандарға қажетті жабдықтар шетелден келеді. Арматураның арнайы түрлері, әрлеу материалдары, инженерлік жүйелер, лифт, медициналық және қазандық жабдықтары Ресей, Қытай, Еуропадан тасымалданады. Қазір отандық құрылыс материалдарының үлесі 70 пайыздан асты, бұл жақсы көрсеткіш болып көрінеді, бірақ бұл орташа көрсеткіш.
Бөлшектеп қарасақ, сурет басқаша.
Жол, жер жұмысы, бетон, кірпіш 95 пайыз отандық, ал аурухана, мектеп, әуежайда импорт 40-50 пайызға жетеді. Яғни Үкімет ақшаны қарапайым жолға жұмсаса, ақша елде қалады, ал күрделі нысанға жұмсаса, ақшаның жартысы шетелге кетеді.
Qazaq Expert Club сарапшысы Диляра Сейтнурованың айтуынша, бағдарламаның тағдырын сома емес, құрылымы шешеді. Қаншасы жолға, қаншасы күрделі нысанға кететіні – осының бәрі.Себебі қарапайым жол мен күрделі нысан – екі бөлек экономика. Жолға кеткен ақша елде қалады. Ал аурухана мен әуежайға кеткен ақшаның жартысы шетелге кетеді.Одан кейін екінші қауіп тұр. Ол – инфляция және бағаның өсуі. Нарыққа қысқа мерзімде үлкен ақша кірсе, құрылыс материалдары мен қызмет бағасы сөзсіз өседі. Мемлекет бір мезгілде 272 жобаны бастаса, цементке, арматураға, жұмыс күшіне сұраныс күрт артады. Сұраныс артса, баға да өседі. Бұл – экономика заңы.Нәтижесінде 6,5 трлн теңгеге жоспарлаған нысанды 7 трлн теңгеге салуға тура келуі мүмкін.
Яғни Үкімет өзі бөлген ақшаның бір бөлігін өзі көтерген бағаға жеп қояды.
Ал баға өскен соң отандық тауар қымбаттап, импорт арзанырақ әрі тартымды болып көрінеді. Бұл жерде «голландиялық синдром» деген қауіп те бар. Теңгенің нақты бағамы нығайып, отандық өндірушінің бәсекеге қабілеттілігі төмендейді, ал импорт тағы да тиімді бола бастайды.Үшінші себеп – жаңа өндіріс ашылмайды. Қаржы зауыт пен жаңа технология салуға емес, дайын өнімді сатып алып құрастыруға жұмсалады. Бұл ұзақ мерзімді шикізаттық емес экономиканың дамуына септігін тигізбейді. Осы үш себеп қатар келгенде, бағдарламаның тағы екі жанама әсері пайда болады. Біріншісі – жеке бизнес ығыстырылады. Мемлекеттік жобада төлем кепілді, жеке жобада төлем кепілді емес, сондықтан ең мықты компаниялар мен мамандар мемлекеттік жобаға кетеді, жеке құрылыс жұмысшысыз қалады.
6,5 трлн теңге біткен соң не болады?
2030 жылы мемлекет ақшаны тоқтатса, нарық қайта құлайды. Бұл «мемлекеттік инеге» отыру деген сөз. Яғни бағдарлама нарықты құтқармайды, ол нарықты 3 жылға демеп тұрады.Үкімет бұл қауіпті біледі, сондықтан отандық тауарды дамыту үшін үш бағытта жұмыс істеп жатыр.
Бірінші бағыт – офтейк-келісімшарт. Мемлекет кәсіпкерге алдын ала айтады, сен зауыт сал, біз сенен 5 жыл бойы тауар сатып аламыз дейді. Кәсіпкерге кепілдік керек, онсыз зауыт салмайды. Қазір осындай келісімшарттар жасалып жатыр, бірақ олар әлі аз, көбі қағазда. Екінші бағыт – жергілікті қамту талабы. Мемлекеттік сатып алуда қазақстандық тауарға басымдық беріледі, бірақ мұнда айналып өту жолы көп. Шетелдік тауарды Қазақстанда қаптамасын ауыстырып, «отандық» деп көрсету жағдайлары бар.
Үшінші бағыт – индустриялық аймақтар. Астана, Алматы, Шымкент, Қарағанды маңында құрылыс материалдары шығаратын зауыттарға жер, жеңілдік беріліп жатыр. Бірақ зауыт салу 2-3 жыл, ал бағдарлама 2027 жылы басталады. Яғни зауыт дайын болғанша, алғашқы 2 жылдың ақшасы импортқа кетеді.
Үкімет бағдарламаны қабылдар алдында дайын болды ма?
Сейтнурованың талдауына қарай, жоқ, толық дайын емес.
Оның бірінші дәлелі – 272 жобаның жағдайы. 2027 жылы қаржыландырылатын 272 жобаның 123-і ғана жүріп жатыр, қалған 149 жобаның құжаттамасы мен алаңы дайын ба, белгісіз. Бұл нені білдіреді? Үкімет алдымен ақшаны жариялады, сосын құжатты тексеріп жатыр. Дұрысы керісінше болу керек еді, алдымен құжат, сосын ақша.
Екінші дәлел – желілер. Алматыда жылу желісінің тозуы 56 пайыздан, электр желісінің тозуы 64 пайыздан асты. 2026 жыл басынан бері қаланың су құбырында 2260 апат болды. Яғни жаңа үй салатын жерде бос қуат жоқ, алдымен ескі желіні жөндеу керек, бірақ жөндеу бағдарламада бөлек тұр ма, әлде жаңа құрылыстың ішінде ме, анық емес.
Үшінші дәлел – кадр. Құрылыста жұмысшы жетіспейді. 272 жоба бір мезгілде басталса, жұмысшы қайдан келеді? Шетелден әкелуге тура келеді. Бұл тағы да ақшаның сыртқа кетуі.Сондықтан 6,5 трлн теңгені құрылыс бағдарламасы емес, экономикалық таңдау деп қарау керек. Егер Үкімет ақшаны жол мен қарапайым нысанға жұмсаса, ақша елде қалады, отандық өндіріс дамиды. Егер ақшаны күрделі аурухана мен әуежайға, құжаты дайын емес жобаға жұмсаса, ақша импортқа кетеді, баға өседі, нысан кешігеді.
Сондықтан бағдарламаны үш көрсеткішпен бағалау керек.
Біріншісі – отандық тауардың үлесі өсті ме, әлде азайды ма?
Екіншісі – нысан уақытында, желісімен бірге тапсырылды ма?
Үшіншісі – 2029 жылдан кейін нарық мемлекетсіз өмір сүре ала ма? Егер осы үш сұраққа жауап «иә» болса, 6,5 трлн теңге – инвестиция. Егер жауап «жоқ» болса, 6,5 трлн теңге – жай ғана шығын.
