Қазақстан нарығына доллар бұрынғыдан көп түсіп жатыр. Экспорт 27 пайызға өсіп, мұнай бағасы барреліне 100 доллардан асқан соң, экспорттаушылардың валюталық түсімі ішкі нарыққа ағылды. Соның салдарынан доллар курсы бүгін 451,87 теңгеге дейін арзандады, теңгедегі депозиттің кірістілігі 19,56 пайызда қалып қойды, ал Үкімет бюджет тапшылығын жабу үшін Ұлттық қордан 6,5 трлн теңге бөлуге мәжбүр болды. Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені 15,75 пайызға төмендетуі – осы үдерістің салдары, себебі емес
Қазақстан.Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов нарықтағы доллар ұсынысының артуын экспорттың өсуімен түсіндірді. Оның айтуынша, былтыр жыл басында мұнай бағасы барреліне 60-65 доллар шамасында болса, қазір 100 доллардан асты. Мыс және басқа металдардың бағасы да 11-14 пайызға өскен.
«Нарықта доллар артық деген ұғым жоқ. Егер нарықтық экономика жұмыс істеп, валюталық түсім түсіп жатса, ол валюта нарыққа түседі. Бұл – жай ғана факт», – деді Ұлттық банк төрағасы.
Оның айтуынша, экспорттың 27 пайызға өсуі валюталық түсімнің айтарлықтай өскенін білдіреді. Сонымен қатар банктер, жеке компаниялар және квазимемлекеттік сектор доллармен несие алып, жобаларды теңгемен қаржыландырады. Олар валютаны нарықта сатып, теңгеге айырбастайды. Бұл да доллар ұсынысын арттырады.
Нарықта тауар көп болса, оның бірлігінің бағасы түседі.
Доллармен дәл осы жағдай болып жатыр.Қазақстан қор биржасындағы сауда қорытындысы бойынша АҚШ долларының орташа бағамы 451,87 теңгені құрады. Доллар алдыңғы сауда күнімен салыстырғанда 0,85 теңгеге арзандады.Доллар ұсынысының артуы – базалық мөлшерлемеге қатысты шешімге де әсер етті. 23 қазанда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 16,25 пайыздан 15,75 пайызға төмендетті. Бұл – 2026 жылғы төртінші төмендету.Ұлттық банктің хабарлауынша, шешімге жылдық инфляцияның баяулауы негіз болған. Қыркүйек айында жылдық инфляция 9,3 пайызды құрады. Алайда реттеуші ақша-кредит саясатының әлі қатаң күйінде қалатынын атап өтті.
Доллар неге түсті?
Бұл сұраққа сарапшылар бір жауап береді – нарықта ұсыныс көп.
Қаржыгер Венера Жаналинаның пікірінше, мөлшерлеменің төмендеуі теңгенің міндетті түрде әлсіреуіне әкелмейді.«Мөлшерлеме төмендеген сайын теңге активтерінің пайыздық артықшылығы азаяды. Бірақ бұл – теңге міндетті түрде әлсірейді деген сөз емес. Егер инфляция мен валюталық тәуекелдер азайса, теңгедегі құралдар 14-15 пайыздық мөлшерлеме кезінде де тартымдылығын сақтайды», – дейді сарапшы.Сарапшылар валюта бағамына мұнай бағасы, экспорттаушылардың валюта сату көлемі, салық кезеңі, Ұлттық қор мен Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының операциялары да әсер ететінін атап өтеді.
Депозит 19,56% не болады?
Нарыққа доллар көп түскен соң, екінші мәселе – депозит пайда болды.Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының деректері бойынша, жинақ депозиттері бойынша шекті мөлшерлеме 19,56 пайыз деңгейінде сақталып отыр. Бұл – бұрын белгіленген жоғары мөлшерлеменің әсері.
Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, банктер жаңа депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемесін біртіндеп төмендетеді.«Банктер жаңа депозиттер бойынша пайызды біртіндеп төмендетуі ықтимал. Ал бұрын ашылған депозиттің пайызы келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін сақталады», – дейді ол.
Экономист Арман Бейсембаевтың есебінше, нақты ақшаның құны әлі жоғары. Базалық мөлшерлемеден қыркүйектегі инфляцияны шегергенде, нақты мөлшерлеме 6,45 пайызды құрайды.
«Нақты ақшаның құны 6,45 пайыз – бұл тым жоғары. Ұлттық банк мөлшерлемені 0,75 немесе 1 пайыздық тармаққа бірден төмендете алатын еді», – дейді Бейсембаев.
Сонымен қатар сарапшы халықтың депозиттердегі долларлану деңгейі төмендегенін атап өтті. 2015 жылы депозиттердің 80 пайызы шетел валютасында болса, 2026 жылғы 1 қыркүйектегі дерек бойынша бұл көрсеткіш 19,2 пайызға дейін төмендеген.Бұл – халықтың доллардан қашып, теңгеге көшкенін көрсетеді.
Ұлттық қордан 6,5 трлн неге бөлінеді?
Нарыққа доллар көп түскен соң, үшінші мәселе – бюджет пайда болды.2027 жылға арналған бюджет жобасында кіріс 25,4 трлн теңге, шығыс 30,2 трлн теңге көлемінде қарастырылған. Бюджет тапшылығы 4,6 трлн теңгені құрайды.Осыған байланысты 2029 жылдың соңына дейін «Халықтық құрылыс» бағдарламасын жүзеге асыруға Ұлттық қордан 6,5 трлн теңге бөлу жоспарланып отыр. Алғашқы кезеңде 1,5 трлн теңге бағытталады.
Экономист Айбар Олжайдың пікірінше, Ұлттық қордың қаражаты халыққа нақты инфрақұрылым түрінде қайтуы тиіс.
«Ұлттық қордың ақшасы халыққа сапалы жол, мектеп, аурухана және үздіксіз жұмыс істейтін инфрақұрылым болып қайтуы керек. Әр жобаның қажеттілігі нақты негізделсе, қаражаттың да қайтарымы болады», – дейді ол.
Сарапшы құрылыс барысын бақылайтын комиссияның құзыреті де маңызды екенін атап өтті. Оның айтуынша, комиссия кемшілікті анықтаумен шектелмей, мердігердің жауапкершілігін талап ете алуы керек.Экономист Бауыржан Ысқақов Ұлттық қор қаражатын экономиканың өсіміне негіз болатын жобаларға бағыттауды орынды деп санайды.«Мұндай инвестициялар жаңа жұмыс орындарын ашуға, бизнестің өнімділігін арттыруға және өңірлер арасындағы экономикалық алшақтықты азайтуға ықпал етеді», – дейді ол.
Ал Ұлттық экономика вице-министрі Азамат Әмрин 6,5 трлн теңгенің инфляцияға әсері шектеулі болатынын мәлімдеді. Оның айтуынша, қаражат бір мезгілде емес, кезең-кезеңімен бөлінетіндіктен, 12 ай ішінде инфляцияға әсері 0,8 пайыздық тармақтан аспайды.
Түйін Осылайша, материалдың жазылуына себеп болған фактор – нарыққа доллар ұсынысының артуы. Экспорттың өсуі доллар бағамын түсірді. Доллар бағамының түсуі депозит нарығындағы күтуді өзгертті. Ал бюджет тапшылығы Ұлттық қордан қаражат бөлу қажеттігін туғызды.Сарапшылардың ортақ пікірі – аталған үдерістерді бөлек емес, бір жүйе ретінде қарастыру қажет
