Белгілі журналист Серғали Балажан кеше әлеуметтік парақшасында «Қазақстанда киноны не вахабистер, не КВНщиктер, не алагөзовалар түсіретінін айтты. Сөзі — пышақтай өткір, бірақ дөп тиді. Себебі экранға қарасаң, шынымен сол үш топ жүр. Бірақ мәселе адамдарда емес, жүйеде.
Бізде кино бар, бірақ кино экономикасы жоқ
Сондықтан экранды кәсіби режиссер емес, сол үш топ жаулап алды. Ал кино тек иесіне табыс әкеледі, көрерменге тек бір реттік әсер қалады.Неге «бір реттік» кино көбейді?Бұл — кездейсоқ емес, тізбектелген төрт себептің салдары. Алдымен «оңай ақша» деген дерт пайда болды. Жеңіл комедиялар мен той фильмдері 20-40 миллион теңгеге, 10-15 күнде түсіріледі. Халық күйбеңнен демалу үшін кинотеатрға күлуге барады. Продюсер тәуекелге бармай, ең оңай жолды таңдайды.
Оңай жол — әрқашан тар жол. Ал оңай жол сценарийді өлтірді
Нарықта жақсы драматург тапшы. Сюжеттер бірін-бірі қайталайды немесе шетелден көшірілген. Сөйтіп салаға кәсіби режиссер емес, блогер, КВН ойыншысы, вайнер келді. Олар өнер емес, ұзын «вайнерлік ролик» жасайды. Сценарий жоқ жерде кино жоқ, тек ролик бар. Сценарий өлген соң, актер де қайталана бастады. Кассалық фильмдерде сол 5-10 актер ғана ойнайды. Көрермен бір фильмнен екіншісіне ауысқанда образды ажырата алмайды. Себебі сапалы драма үшін декорация, арнайы эффект, ұзақ дайындық керек, ал «бір реттік» кино бұған бас қатырмайды. Ал осының бәрін көрерменнің өзі бекітіп отыр.
Сұраныс ұсынысты тудырады
Терең фильмге көрермен бармаса, кинотеатр оны тез алып тастайды. Ал жеңіл комедия айлап көрсетіледі. Сөйтіп шеңбер тұйықталады: продюсер жеңіл түсіреді — көрермен жеңілге үйренеді — көрермен жеңіл сұрайды. Осы шеңбердің ішінде қазақ киносы екіге бөлінді. Бір жағында — тез ақша үшін түсірілетін коммерциялық кино тұр. Көрермені — көпшілік бұқара, тағдыры — екі аптада ұмытылу.
Екінші жағында — идея үшін түсірілетін авторлық, фестивальдік кино тұр. Көрермені — тар шеңбер, тағдыры — халықаралық жүлде алады, бірақ отандық кассада ақталмайды.
Біріншісі — тойда айтылатын ән сияқты, шуы көп, ізі жоқ. Екіншісі — ешкім тыңдамайтын күй сияқты, терең, бірақ жалғыз. Бұл бөліну қайдан шықты? Жауап — қоғамның өзінде.
Қоғамдық формация қалай өзгерді, кино қалай өзгерді?
Кино өзінен өзі өзгерген жоқ. Қоғам өзгерді, кино соның көлеңкесі сияқты соған ілесті. Алдымен советтік формация болды — кино мұра үшін түсірілді. Режиссерге «халыққа ұнай ма?» деп емес, «адамзатқа түсінікті ме?» деп сұрақ қойылды. Сондықтан «Қыз Жібек», «Менің атым Қожа» пайда болды.
Олар адам туралы болды, сондықтан 60 жыл өмір сүрді. Сосын нарықтық формация келді — кино тауарға айналды. 90-жылдардан кейін кино базарға көшті. Тауардың заңы бір: тез сатылса — жақсы тауар. Осыдан «тез түсір, тез сат» моделі шықты. Ал енді цифрлық формация келді — кино контентке айналды. Кино театрда емес, телефонда көріледі. Көрермен 2 сағаттық ойлануға емес, 15 секундтық әсерге үйренді. Кино да сол логикаға көшті: тез сөйле, тез күлдір, тез жылат. Осы үш формацияның ауысуы киноның беталысын өзгертті. Бұрын кино мұра үшін, касса мен контент үшін түсіріледі.
Қоянбаев — Алагөзова синдромы
Қоянбаев КВН-нен келді. КВН заңы — тез, түсінікті, күлкілі болу. Сол заң киноға көшті: «Күйеубала», той, ауыл, келін. Касса жиналды. Бірақ формат стандартқа айналды. Бір әзілді мың рет айтсаң, ол әзіл болудан қалады, әдетке айналады.
Алагөзова киноға шоу-бизнес логикасын әкелді. Әдемі кадр, танымал тұлға, мелодрама. Басты рөлге шеберлік емес, танымалдылық қарала бастады. Оқиға «жылату» деңгейінде қалды. Көз жас шынайы болса, жадта қалады. Жасанды болса, бетте кебеді. Екеуі қосылып үш өзгеріс әкелді: формат сценарийден маңызды болды, продюсер режиссерден алға шықты, көрермен жеңілге үйренді. Нәтижесінде кино адам киносынан жағдай мен образ киносына айналды. Адам — мәңгілік, жағдай мен образ — уақытша. Сондықтан кино «одноразовый» болды.
Кино экономикасы неге қалыптаспады?
Себебі бізде тізбек жоқ, тек касса бар. Тізбек дегеніміз — сценарист, режиссер, актер, кинотеатр, дистрибьютор, стриминг, шетел сатылымы — бәрі табыстан пайыз алуы керек. Бізде керісінше: табыс бөлінісі жабық, команда тек бір реттік гонорар алады, фильмнің екінші өмірі — стриминг, телеарна, шетел — жұмыс істемейді. Табыс тек алғашқы 2-3 аптадағы кассадан келеді. Ал кассаны кім бақылайды? Продюсер. Сондықтан табыс та соған кетеді. Әдемі кадр, бай мен кедей, махаббат үшбұрышы, көз жас.
Бірақ корейлердің ішінде ұлттық жад, отбасы, ар-ұят туралы сұрақ бар. Біз қапты алдық, ішін алмадық. Сондықтан қазақ мелодрамасы корей бола алмады, қазақ та бола алмады. Біреудің көйлегін киген адам — өзі де емес, ол да емес.
Корей толқынынан өзімізді тапқанда тазарамыз
Көшірмеден бас тартып, образдан адамға, трендтен толқынға қайтқанда.Қырғызстан неге басқаша? Қырғызстанда ақша жоқ, сондықтан еркіндік бар. Продюсер касса талап етпейді, мемлекет тақырып айтпайды. Сондықтан режиссер өз киносын түсіреді. Ақтан Арым Кубаттың «Кентавры» — ешқандай қапқа сыймайды. Онда той жоқ, мем жоқ, бірақ адам бар. Сондықтан 10 жылдан кейін де көріледі. Себебі ол — қап емес, дауыс.Бұл бізге бір шындықты көрсетеді: классика ақшадан емес, еркіндіктен туады.
Түйін
Балажан экранды үш топ жаулап алғанын ашып айтып отыр. Бірақ шындық — үш топ болғандықтан кино нашар емес, қоғамдық формация өзгеріп, кино тауар мен контентке айналғандықтан үш топ шықты.
Қазақ киносының «бір реттік» деңгейден шығуы үшін мемлекеттік қолдаудың жүйелілігі, сценаристер мектебін дамыту және көрермен талғамын біртіндеп жоғарылату қажет. Сапалы дүниеге сұраныс болғанда ғана, продюсерлер сапалы өнім ұсынуға мәжбүр болады. Біз касса жинауды үйрендік. Енді кассаны бөлісуді, дауысты қайтаруды үйрену керек. Кино — бүгінгі касса үшін емес, ертеңгі жад үшін түсірілуі керек. Жадта қап емес, дауыс қалады.
