Қазақта «Елі мықтының белі мықты» деген ертеден келе жатқан есті сөз бар. Халықаралық сарапшылар мемлекеттің әл-ауқатын орта тап өкілдерінің жағдайына қарап бағалайды. Батыс қоғамындағы орта тап — мүлкі бар класс болса, ол қоғамды тұрақтандыратын класс ретінде қабылданады. Таратып айтқанда орта тап кедейлік құрсауынан шыққан сегмент.
Сарапшылардың айтуынша, біздің елде орта тап өкілінің мәртебесін анықтайтын теория жоқ. Жеке есепшотында қанша валютасы бар адамдарды осы сегментке жатқызатынымды білмейміз. Әнебір жылдары Досым Сәтпаев мемекеттік қызметте жүрген экономикалық белсенді топтың 50 пайызын өте мәдениетті кедейлер тобына жатқызатынын айтқан: Оның айтуынша, олардың тапқан табысы күнделікті қажеттілігінен артылады, отбасымен жылына бір рет шетелге демалуға мүмкіндігі жетеді.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) әдіснамасына сәйкес орта сынып әлеуметтік мәртебесімен емес, табыс деңгейімен және экономикалық мүмкіндіктермен анықталады. Демек мемлекеттің немесе банк несиесіне жүгінбей, жайлы өмір сүруге мүмкіндігі бар, табысы базалық қажеттіліктерді жабуға ғана емес, сонымен қатар сапалы білім беруге, денсаулық сақтауға, сондай-ақ жинақ ақшаға және демалуға жететін азаматтар осы санатқа жатады. Кейбір социологиялық зерттеулер бойынша орта тапқа жату үшін кемі 5 адамнан тұратын отбасының айлық табысы 1.5- 2 млн болуы керек деген пікірлер айтылып қалады. 2025 жылғы мәліметтер бойынша жұмыс күшінің басым бөлігі (77%-ға жуығы) айына 400 мың теңгеден аз табыс табады, бұл орта тапқа кіру критерийлерінен төмен.
Қазақстанда орта тапты қалыптастыру қажеттілігі біраз жылдардан бері айтылып келеді. Бірақ оның оңай процесс екені байқалып қалды. Ресми деректерде халықтың 15% -дан 30% осы санатқа кіретіні айтылған.
Ресми деректерге жүгінсек, белгілі бір өсім бар екенін жоққа шығару қиын. Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы жүргізген сауалнамасында 2024 жылы жылы қазақстандықтардың 68.8 пайызы өзін табыс деңгейі бойынша «орташа қамтамасыз етілгендер» қатарына жатқызған.
2025 жылы бұл көрсеткіш 74.2 пайызға жеткен. Бұл деректер сауалнама нәтижесінде анықталған субъективті бағалау.
Сарапшылардың айтуынша, біздің елде кімді «орта тап» деп есептеу керектігі туралы нақты түсінік жоқ. Ол үшін екі тәсілді пайдалануға болады: не халықтың кірістері мен шығыстары бойынша статистиканы талдау, не әлеуметтік зерттеулер жүргізу.
Бірақ бірінші қадамда айына 500 мың теңге алатын алатын әрбір үшінші жұмыс істейтін қазақстандықты «орта сынып» деп санауға болады. Ұлттық статистика бюросының деректерін талдау көрсеткендей, 3,5 млн жұмыс күшінің 77% ай сайын 500 мыңнан аз табады.
Ұлттық статистика бюросының ресми статистикасын алатын болсақ, қазақстандықтардың кемі 20 пайызының табысы орта тап санатына сәйкес емес
Орта сыныптың төмен үлесі — дабыл қоңырауы. Макроэкономист Қасымхан Қаппаров Қазақстанда орта таптың үлесі ең көп дегенде 15% болғанын атап өтті. Соңғы уақытта ол азаюда:
«Соңғы 3 жылда инфляцияның жоғары қарқынынан халық табысының төмендегенін байқап отырмыз. Соңғы жылдары инфляция бірінші кезекте жылжымайтын мүлік пен азық-түлік бағасының өсуі есебінен өсті. Бұған Ресейдің Украинаға басып кіруі және біздің үкіметтің экономикалық саясат саласындағы ойластырылмаған шешімдері әсер етті. Атап айтқанда, әңгіме тұрғын үй сатып алу үшін зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын алу туралы болып отыр, бұл жылжымайтын мүлік бағасының екі есе өсуіне алып келді», — дейді сарапшы.
Орта таптың қалыптасуына елдің ішкі саясаты ғана ықпал ете алады
Әлемдік экономикалық дағдарыстар әлеуметтік топтардың сандық құрамын ғана өзгертеді, бірақ қалыптасуға тікелей әсер етпейді.
«Дағдарыстың әсері барлық жерде әр түрлі сезіледі. Мысалы, күшті әлеуметтік саясат жүргізілетін Жапония мен Швецияда мұндай әсер басқа елдерге қарағанда аз сезіледі», — деп санайды Қасымхан Қаппаров.
Зерттеулердің дұрыстығы
«Жалпы, Қазақстанда орта таптың ғылыми түсінігі жоқ. Өз есептеулерімізде және санаттарымызда біз қалыптасқан батыстық санаттар мен орта сыныпты анықтау критерийлерін, бірінші кезекте табыс табу тұрғысынан пайдаланамыз. Ал әлемнің экономикалық дамыған елдері мен тек дамып келе жатқан Қазақстанның ортаңғы сыныбының айтарлықтай айырмашылықтары бар», — деп түсіндірді Мағбат Спанов.
Кезінде Ұлттық Банк екінші деңгейдегі банктердегі жинақтар мен БЖЗҚ-ның ықтимал зейнетақы аударымдары бойынша орташа сыныпты бағалауды ойлаған.
Орта сыныпты қалай «жандандыру» керек?
«Елімізде орта тапты арттыру үшін «өсіру» бойынша белсенді саясат жүргізілуі тиіс — білім берудің, медицинаның, экологияның және жеке қауіпсіздіктің жақсы сапасын қамтамасыз ету қажет. Сондай-ақ жеке кәсіпкерлікті дамыту және жеке меншікті қорғау үшін жағдай жасау қажет. Сонымен қатар, жаңа білім алып келетін және жергілікті ұйымдарды дамытатын басқа елдерден дарындарды тарту маңызды», — дейді Мағбат Спанов.
Қазақстанда кедейлік өсуде, алайда мемлекет әлеуметтік қажеттіліктерге арналған шығындарды ұлғайтуда. Экономистер халықтың осал топтарына арналған жәрдемақылардың проблеманы шешуде тиімсіздігін түсіндіреді.
«Бірінші кезекте мемлекет бюджетке қысымды азайту үшін жұмыс орындарын құруға қамқорлық жасауы тиіс. Үкімет қазір кіріс базасын ұлғайту, орта тапты қалыптастыру үшін экономикалық ортаны қайта құрып, әлеуметтік проблемаларды тек өз бетінше ақша табуға мүмкіндігі жоқ адамдарға ғана шешуі қажет», — деп қосты Мағбат Спанов.
Сонымен, Қазақстанда орта тап бар ма? Иә, бар. Бірақ ол әлсіз, тұрақсыз және күйзеліске бейім.
Негізгі тежеуші фактор – экономиканың құрылымы.
Мемлекет бір жағынан кәсіпкерлікпен бәсекеге түседі, екінші жағынан ең тұрақты және кепілді жұмыс орындарын өз қолында ұстайды. Соның нәтижесінде бюрократиялық жүйе ішінде өз «орта табы» қалыптасады. Бірақ бұл қабат жаңа өнім өндірмейді, экономикалық өсім тудырмайды, қайтадан сол өндіргіш халық төлеген салық есебінен өмір сүреді.
Ал нағыз орта тап үшін басты қауіп – инфляция, несиеге тәуелділік және әлеуметтік қауіпсіздіктің әлсіздігі. Бір ауру, бір жұмыссыздық немесе бір экономикалық сілкініс бүкіл «орташалықты» жоққа шығара алады.
Сондықтан бүгінгі басты сұрақ «орта тап бар ма?» емес.
Оны күшейте аламыз ба, әлде ол тек статистика мен үміт деңгейінде қала бере ме?
Осы сұраққа берілетін жауап Қазақстанның ертеңін айқындайды.
