Осыдан он жыл бұрын жастар үшін анағұрлым тартымды ету қажеттігіне күн тәртібіне шықты. Еліміздің сол кездегі президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан жаңа жаһандық нақты ахуалда: өсім, реформалар, даму» атты халыққа Жолдауында 2017 жылдан бастап «Баршаға арналған тегін кәсіптік-техникалық білім беру» жаңа жобасының басталғанын жариялады. Содан бері ТжКБ ұйымдарына түсетіндерге бөлінетін гранттар саны едәуір өсті.
Бірақ өз балаларын таңдауға қатысатын жастардың және олардың ата-аналарының санасында өзгеріс болды ма?
2017 жылы мемлекет кәсіптік-техникалық білім беруге баса назар аудара бастаған кезде 230,7 мың жасөспірім 9-сыныпты бітірді. Олардың 89,6 мыңы немесе 38,8 пайызы колледждерге түсті. Тағы үш мыңға жуығы, яғни бір пайыздан сәл артық, не жұмысқа кетті, не елден тысқары кетті. Қалғандары жоғары білім алу үмітімен жоғары сыныптарда оқуды жалғастыру үшін мектептерде қалды.
Енді өткен жылдардағы жағдай қалай өзгергенін көрейік
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстандағы университеттер жаңбырдан кейін саңырауқұлақ тәрізді жеміс бере бастады (бір кездері оларды жеке кәсіпкерлер аудан орталықтарында да ашқан), олардағы қабылдау бойынша сандық шектеулер әрекет етпеді. Бұл міндетті түрде жоғары білім туралы диплом алғысы келетіндердің көптеп келуіне әкелді. Тиісінше, енді бір жүйеге (ТжКБ) біріктірілген және бірдей (колледждер) атала бастаған техникумдар мен КТБ бұрынғыдан әлдеқайда аз сұранысқа ие болып шықты.
Жағдайды өзгерту және жастарды ТжКБ-ға бағыттау үшін мемлекет осындай оқу орындары үшін мемлекеттік тапсырыс көлемін арттырудың озық қарқынына айналды. Бүгінде колледж оқушыларының үштен екісі мемлекеттік бюджет есебінен білім алуда. Ал жоғары оқу орындарында студенттердің 37 пайызы гранттық негізде білім алады.
Осы факторлардың барлығы — жастардың және олардың ата-аналарының бір бөлігінің қазіргі Қазақстан жағдайында университеттік диплом практикалық мағынада елеулі артықшылықтар бермейді, мемлекет есебінен мамандық алу ықтималдығы жоғары, сондай-ақ 17-18 жасқа дейін мамандық алу мүмкіндігі, өз бетінше ақша табуды бастау — колледждердің пайдасына таңдау жасайтын жасөспірімдер мен қыздар санының біртіндеп өсуіне ықпал етті. Алайда, елдің әртүрлі өңірлерінде және тіпті түрлі этникалық топтарда мұндай қайта бағдарлау мүлдем әртүрлі қарқынмен жүруде.
Сол сандардан бастайық.
- Астана: 9121 түлек. ҚР ЖОО-на 6806 адам, ТжКБ-ға 340 адам, шетелге 1106 адам түсті.
- Шымкент: 13 286 түлек. ҚР ЖОО-на 8872, ТжКБ-ға — 1250, шетелге — 349 оқуға түсті.
- ШҚО: 3847 түлек. ҚР ЖОО-на 2490, ТжКБ-ға — 950, шетелге — 276 түлек түсті.
- Маңғыстау: 8086 түлек. ҚР ЖОО-на 6149, ТжКБ-ға 797, шетелге 300 түлек түсті.
- СҚО-да 3330 түлек бар. ҚР ЖОО-на 2001, ТжКБ-ға — 620, шетелге — 586 оқуға түсті.2025 жылы мектептегі білім берудің осы сатысын аяқтаған жастардың саны 360,0 мыңға дейін өсті. Колледждерге 9 сыныптан кейін түскендер саны 116,6 мыңды құрады.
Мемлекеттің күш-жігері мен қаржылық салымдарына қарамастан, өскелең ұрпақ алдында кәсіптік-техникалық білім берудің тартымдылығы одан әрі төмендеді.
Бұл жерде көршілес Ресейдегі жағдайға қараудың маңызы бар, онда да кезінде жастардың көпшілігі университеттерді таңдайды және арнаулы орта оқу орындарын ұнатпайды деген алаңдаушылық білдірген. Өткен жылдың соңында «Коммерсант» («Коммерсант») басылымы РФ Білім министрлігінің мәліметтеріне сілтеме жасап, 2025 жылы «жоғары мектептің орнына колледждер мен техникумдарды тоғызыншы сынып оқушыларының 63% таңдады» деп хабарлады. Ал 2018 жылы олардың 48 пайызы болған. Яғни, айтарлықтай өсім байқалады, енді Ресейде жоғары оқу орнының дипломы болуы міндетті емес деп санайтын оқушылардың үлесі Қазақстандағыдан екі есе дерлік жоғары.
Екі ел жастарының ұстанымдарындағы мұндай үлкен айырмашылықтың себебі ең алдымен менталитеттен көрінеді. Бізде кеңес заманынан бері жоғары білім туралы диплом — қоғамдағы жоғары мәртебе мен мансаптық өсуді қамтамасыз ететін басты құндылықтардың бірі деген сенім сақталып келеді. КСРО-да солай болған шығар, бірақ ол кезде ЖОО-ға мектептің әрбір үшінші түлегі ғана кіре алатындықтан (олардың енді қабылдауға құқығы жоқ болатын). Бүгінде университеттерге оқуға қабылданатындардың саны бойынша ешкім де шектеу қоймайды, ҰБТ жүйесі қолданылып жүрген кезде оларға — егер бюджеттік орындарға болмаса, ақылы орындарға — тіпті соңғы үштіктерге де түсуге болады. Сәйкесінше, қандай да бір құндылық, мәртебе туралы айтудың қажеті жоқ, ал жоғары оқу орнының дипломын алудың өзі ешқандай мансаптық перспектива бермейді.
Әсіресе, ИИ-дің дамуымен түсіндірілетін және жоғарыда айтылған еңбек нарығындағы үрдістерді ескере отырып, өмірлік стратегиялардың қайсысы неғұрлым артықшылықты? Біз, ересектер, өскелең ұрпақты неге бағыттауымыз керек? Ал ел, оның жас буыны алдағы өзгерістерге дайын болуы үшін үкімет қандай шаралар қабылдауы керек? Осы сұрақтарға жауап іздеумен мүмкіндігінше тезірек айналысу керек…
