Кейінгі отыз жылда Қазақстан индустрияландыруды экономиканы әртараптандырудың басты бағыты ретінде қарастырып келеді. Бірақ өзгеріс аз, экономика шикізат ресурсына тәуелді.
Сапалық өзгерістің көрінбеу себептері
- Құрастыру және шикізат сипаты: Жаңадан ашылған кәсіпорындардың көбі терең өңдеумен айналыспай, сырттан әкелінген бөлшектерді құрастырумен немесе бастапқы шикізатты экспорттаумен шектеледі.
- Өнімділік пен қосылған құн: Салынған зауыттардың ішкі жалпы өнімге (ЖІӨ) қосатын үлесі мен еңбек өнімділігі талапқа сай болмауы мүмкін.
- Технологиялық тәуелділік: Жаңа өндірістер заманауи ғылыми зерттеулер мен озық инновацияларға сүйенбей, сыртқы технологияларға тәуелді болып қалады.
- Тұрақтылық мәселесі: Құрылған жұмыс орындары мен тартылған инвестициялар мемлекеттік субсидиялар мен жеңілдетілген көмекке байланғандықтан, нарықтық жағдайда өз бетінше бәсекеге түсе алмайды.
EconomyKZ сарапшысы, экономист, «Қазақстанның ФармМедИндустриясы» қауымдастығының президенті Руслан Сұлтанов индустрияландыру нәтижесін бағалауда жіберілген негізгі қателікке назар аударады.
«Қазақстанда индустрияландыру көбіне салынған зауыттардың саны, тартылған инвестиция көлемі немесе құрылған жұмыс орындары арқылы бағаланып келді. Бұл көрсеткіштер есеп беруге ыңғайлы болғанымен, олар экономиканың шынайы сапалық өзгерісін көрсете бермейді. Өйткені зауыт салу мен өндірістік экономика қалыптастыру екі түрлі нәрсе. Кәсіпорынды бірнеше жылда тұрғызуға болады. Ал өнімділік мәдениетін, технологиялық базаны және өндірістік құзыреттерді қалыптастыру үшін ондаған жыл қажет. Өндіріс нақты өсім көзіне тек оның айналасында жеткізушілер, технологиялық орта, мамандар шоғыры және бәсекелі экожүйе қалыптасқанда ғана айналады», — дейді сарапшы.
Көп жағдайда Қазақстан өндірісті бірден тиімді етуге тырысты. Ал әлемдік тәжірибе бұған қарама-қарсы жолды көрсетеді.
«Ұзақ уақыт бойы біз әр жобадан алғашқы күннен бастап тиімділік күттік. Тәуекелді барынша азайтуға тырыстық. Ал өндірістік державалардың тәжірибесіне қарасақ, олар алдымен ауқым қалыптастырды. Мысалы, Қытай жылдар бойы өндіріс көлемін ұлғайтуға басымдық берді. Кейбір кезеңде өндірістік қуаттар ішкі сұраныстан асып түсті. Бірақ олар мұны қателік емес, тәжірибе жинау кезеңі ретінде қабылдады. Уақытша тиімсіздік өндірістік негіз қалыптастырудың құны саналды. Қазақстан болса осы кезеңнен аттап өтуді қалады. Соның салдарынан көптеген өндіріс қажетті көлемге жетпей тұрып тоқырап қалды», — дейді сарапшы.
Қолдаудың өзі неге өзгеріс әкелмейді?
- Тиімсіз бөліну: Қаржы көмегі нақты жаңғыртуға емес, ескірген кәсіпорындарды жай ғана ұстап тұруға жұмсалуы мүмкін.
- Бәсекелестіктің жоқтығы: Нарықта күшті бәсеке болмаса, субсидия алған бизнес дамуға тырыспайды.
- Менеджмент сапасы: Заманауи басқару мен технологиялар (мысалы, Industry 4.0) енгізілмесе, өнім сапасы артпайды
«Мемлекеттік қолдау бизнестің тәуекелін азайтып, тұрақтылығын сақтауға көмектеседі. Бірақ ол әрдайым технологиялық жаңаруға немесе тиімділіктің өсуіне түрткі бола бермейді. Кей жағдайда компаниялар бәсекеге бейімделудің орнына қолдауға бейімделе бастайды. Сонда өнімділік өсімінің орнын субсидия көлемінің өсуі басады. Бұл ұзақ мерзімде қауіпті үрдіс. Өйткені экономиканың ішкі логикасы өзгермейді», — дейді Руслан Сұлтанов.
Құрылымдық өзгеріс үшін не керек?
- Қайтару механизмі: Мемлекеттік қолдау алған кәсіпорын нақты нәтиже, яғни экспорт немесе сапалы өнім көлемін көрсетуі шарт.
- Офтейк-келісімшарттар: Өнімді алдын ала сатып алу жүйесін кеңейтіп, отандық өндірушілерге тұрақты сұраныс қалыптастыру.
- Цифрландыру және жаңғырту: Өндірісті автоматтандырып, еңбек өнімділігін арттыруға басымдық беру.
Ендігі міндет – зауыт салу емес, құн қалыптастыру
Сарапшының пікірінше, Қазақстандағы индустрияландырудың келесі кезеңі жаңа кәсіпорын ашумен өлшенбеуі тиіс.
«Бүгінде басты сұрақ тағы қанша зауыт салатынымызда емес. Негізгі мәселе – жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың қаншалықты құн қалыптастыратынында. Жергіліктендіру деңгейі қандай? Қанша технология меңгерілді? Қанша жаңа құзырет пайда болды? Қосылған құнның қанша бөлігі ел ішінде қалды? Болашақта өнеркәсіп саясаты дәл осы сұрақтарға жауап беруі керек. Өйткені мемлекеттер зауыттардың көптігінен емес, білімнің, технологияның және өнімділіктің жоғары болуынан байиды», — деп түйіндеді Руслан Сұлтанов.
