Қазақстанда банктердің төлем қабілетсіздігін реттеу мен оларды құтқарудың халықаралық стандарттарға негізделген, мемлекеттік бюджет жүктемесін азайтатын жаңа моделі ұсынылды. Жаңа заң жобасына сәйкес, мемлекет барлық банктерге көмек көрсетуді тоқтатып, тек жүйелік маңызы бар банктерге ғана қолдау көрсетеді.
Елдегі 23 банктің тек 3-і жүйелік маңызы бар деп танылды, қалған 20 банк мемлекеттен көмек ала алмайды. Сарапшылар мен мемлекеттің ұстанымы бойынша, үкімет бұрынғыдай кез келген коммерциялық банкті ақшалай қолдаудан бас тартты. Жаңа ережелер мен заң талаптарына сәйкес, мемлекет тек ел экономикасы үшін аса маңызды жүйе құраушы банктерге ғана және ерекше жағдайларда көмек көрсетеді. Мемлекет басщысы Қасым-Жомарт Тоқаев банктер бұрын алған мемлекеттік көмектің орнына нақты экономикаға, әсіресе бизнес пен шағын және орта кәсіпкерлікке қолжетімді несие беру арқылы үлес қосуға міндетті екенін ашық айтып отыр.
Экономист Руслан Сұлтанов банктерді құтқарудың жаңа моделі олардың тәуекелдерді басқару тәртібін айтарлықтай өзгертуі мүмкін екенін, бірақ бәсекелестіктің өсуіне немесе экономиканы кредиттеу сапасының артуына кепілдік бермейтінін айтты .
Сарапшының пікірінше, бірінші кезеңде ЕДБ жүйелік маңыздылығын жіктеу жүйесінің ашықтығын қамтамасыз ету қажет. Үш банктің тізімі жария түрде ашылмайды, бірақ дәл осы мәртебе оларды ықтимал реттеу режимін айқындайды.
Спикер түсіндіріп өткендей, аталған критерий төрт блок бойынша бағаланады: банктің мөлшері, оның қаржы нарығымен өзара байланысы, операциялардың бірін-бірі алмастыру және күрделілігі. Әдістеме 11 көрсеткішті қамтиды, ал жүйелік маңыздылық шегі жалпылама көрсеткіш бойынша 8% -ды құрайды. Нәтижесі 3% -дан жоғары, бірақ 8% -дан төмен банктер әлеуетті жүйелі маңызды болып танылады.
«Барлық есептеулерді толық жариялау нарыққа жағымсыз сигналдар тудыруы мүмкін, алайда кем дегенде өзекті әдіснама, бағалау мерзімділігі, мәртебені өзгерту негіздері және жүйелік тәуекелдерді талдаудың жалпы нәтижелері ашылуы тиіс», — деп атап өтті Р.Сұлтанов.
Оның айтуынша, жаңа модельдің өзі әлсіз корпоративтік басқару, байланысты тұлғаларға кредит беру, тәуекелдердің жоғары шоғырлануы, активтерді дұрыс емес бағалау немесе тиімсіз қадағалау проблемаларын шешпейді. «Жеке ұйым жүйелік маңыздылықтың жалпы шегіне жетпеуі мүмкін, бірақ нақты сегментте үстем жағдайға ие болуы мүмкін: бюджеттік төлемдердің, жалақы жобаларының, өңірлік есеп айырысулардың, халықтың белгілі бір тобының депозиттерінің немесе технологиялық инфрақұрылымның едәуір бөлігіне қызмет көрсету. Мұндай жағдайда мемлекет бұрынғы акционерлерді құтқарбай, сындарлы функцияны басқа банкке беруге қолдау көрсете алуы тиіс» деп есептейді спикер.
Екіншісі — бұл банкті дағдарыс жағдайында жүйелі түрде маңызды деп тану, өйткені бұл сипаттама өзгеріссіз болып табылмайды.
«Банк өзара байланыстың күрт артуынан, бірнеше ұйымдарда бірдей активтердің шоғырлануынан, дүрбелең туындауынан немесе бір мезгілде банктер тобының жағдайының нашарлауынан жүйелік тәуекел көзіне айналуы мүмкін. Сондықтан жыл сайынғы тізіммен қатар дағдарыс кезіндегі жүйелік маңыздылықты жедел бағалау тетігі қажет», — деп түсіндірді сарапшы.
Сондай-ақ, оның пікірінше, қаржы институтының төлем қабілеттілігі сақталған, бірақ инфрақұрылымның істен шығуы, киберқақпа немесе сындарлы жүйелерге қолжетімділіктің жоғалуы салдарынан төлемдерді уақытша жүзеге асыра алмайтын операциялық немесе кибернетикалық дағдарысты назарға алу керек.
«Мұндай жағдайды қаржылық дәрменсіздікке теңестіруге болмайды. Бұл жерде шұғыл өтімділік, техникалық қолдау немесе мемлекет капиталға кірмей есеп айырысуды уақытша қамтамасыз ету ақталуы мүмкін», — дейді Р.Сұлтанов.
Бұдан басқа, оның пікірінше, банкті заңды тұлға ретінде емес, реттеу бойынша нақты операция ретінде мемлекеттік қолдау мүмкіндігі қажет. Мысалы, мемлекеттік кепілдік кепілдік берілген депозиттер мен сапалы активтерді жаңа инвесторға немесе тұрақтандыру банкіне беру үшін берілуі мүмкін.
Сарапшы сондай-ақ, егер оны дереу жою бюджет, салымшылар және экономика үшін бақыланатын реттеуден көп жиынтық залал келтірсе, жүйелік емес банкке қатысты айрықша араласуға жол берілуі мүмкін қоғамдық мүдде тестін қолдану қажеттігіне сенімді.
Сонымен бiрге мұндай ерекшелiктер қатаң шарттармен: бұрынғы акционерлердiң капиталын алдын ала есептен шығарумен, басшылықты ауыстырумен, активтердi тәуелсiз бағалаумен, ең аз шығынды шешiмдi таңдаумен, мемлекеттiк қолдаудың шектелген мерзiмiмен, мемлекеттiң мiндеттi шығу жоспарымен және қаржылық шарттардың толық ашылуымен қатар жүруi тиiс.
Сонымен қатар, Р.Сұлтановтың пікірінше, ірі біржолғы жарналарды талап етудің орнына тікелей дағдарыстан кейін гибридтік құрылымды қарастырған жөн.
«Бұл алдын ала қалыптастырылатын шағын салалық резерв және уақыт бойынша бөлінетін қосымша келесі жарналар болуы мүмкін. Төлемдер мөлшерін банктің міндеттемелерінің мөлшерін ғана емес, тәуекел профилін ескере отырып анықтаған жөн», — деп толықтырды ол.
Сарапшының айтуынша, заңнамалық құрылым мен нақты дағдарысты реттеу арасында айтарлықтай алшақтық бар. Банк дағдарысы кезінде шешімдерді бірнеше күн ішінде, ал кейде «демалыс күндері» қабылдау қажет.
«Ол үшін реттеушіде банктің активтері мен міндеттемелері туралы өзекті деректер болуы, кредиттік портфельдің нақты сапасын түсінуі, капиталды тәуелсіз бағалауы және төлемдерді тоқтатпай және қаржы нарығында тізбекті реакцияның туындауынсыз қандай міндеттемелерді есептен шығаруға немесе айырбастауға болатынын алдын ала білуі тиіс», — деп есептейді сарапшы.
Оның пікірінше, модельдің практикалық шынайылығы бес шартқа байланысты болады: реттеу жоспарларының сапасы, активтерді жылдам тәуелсіз бағалау мүмкіндігі, салымдар мен міндеттемелерді басқа ЕДБ-ге немесе тұрақтандыру банкіне берудің техникалық дайындығы, реттеуші шешімдерінің заңдық қорғалуы және алдын ала дайындалған коммуникациялық стратегияның болуы. Егер бұл тетіктер дағдарыс кезінде алғаш рет пысықтала бастаса, басқарушылық қателіктер тәуекелі өте жоғары болады.
«Осылайша, мен модельдің шынайылығын институционалдық құрылым деңгейінде жоғары, бірақ әзірше практикалық орындау деңгейінде орташа деп бағалаған болар едім. Басты тест — жүйелік маңызы бар үш банктің формальды болуы емес, мемлекеттің ірі қаржы институтын дүрлігусіз, операцияларды ұзақ тоқтатпай және бюджет шығыстарын шектеусіз реттеу қабілеті», — деп қортындылады Р.Сұлтанов.
