Апта басында Ұлттық экономика вице-министрі Арман Қасенов үкіметтегі брифингте ЖІӨ өсімі мен халықтың нақты табысы арасындағы алшақтық екі есеге жуық қысқарғанын мәлімдеді.
Қазақстандықтар экономикалық өсімді неге сезінбей отырғаны туралы сұраққа жауап бере отырып, Қасенов халықтың номиналды табысы өсіп жатқанын, алайда инфляция ұзақ уақыт бойы осы өсімді «жеп қойғанын» айтты.
Оның айтуынша, 2025 жылы халықтың нақты табысы 2 пайыздан астамға қысқарған, бірақ 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында бұл көрсеткіш алғаш рет оң аймаққа шықты.
Ал оның алдында ҰЭМ Серік Жұманғарин қазақстандықтардың нақты табысы ұзақ уақыт ішінде алғаш рет төмендеуді тоқтатып, бірінші тоқсанның қорытындысы бойынша 0,1 пайызға өскенін осыған дейін жаздық.
Біз 2025 жылды 12,3% инфляциямен аяқтадық Экономистер, мұндай жағдайда жалақымызға 10% -ға қосылса да, сатып алу қабілетіміз төмендейтінін айтудан жалыққан емес.
Қазақстандықтарға экономикалық өсімді сезінуге кедергі келтіретін тағы бір жайт — инфляция мен теңгенің бағамдық тербелісі. Халықтың номиналды табысы мен инфляция арасындағы байланыс өмір сүру деңгейін айқындайтын басты көрсеткіш. Егер номиналды табыс инфляциядан жылдам өссе, халықтың сатып алу қабілеті артады. Кері жағдайда бағаның қымбаттауы табысты «жеп», азаматтардың кедейленуіне әкеледі.
Ықтимал 3 сценарий:
- Номиналды табыс өсімі инфляциядан жоғары: Бұл ең оңтайлы жағдай. Мысалы, жалақыңыз \(15\%\)-ға артып, инфляция \(10\%\)-ды құраса, сіздің сатып алу қабілетіңіз артқанын сезінесіз.
- Номиналды табыс инфляциямен бірдей: Бұл кезде табыс көлемі ұлғайғанымен, баға да сондай қарқынмен қымбаттағандықтан (тепе-теңдік) халықтың тұрмысы жақсармайды.
- Инфляция номиналды табыстан жоғары: Ең қауіпті жағдай. Айлық өспесе немесе бағалар жалақыдан тезірек өссе, адамдар бұрынғы ақшасына аз тауар алады. Осылайша халықтың шынайы әл-ауқаты нашарлайды.
Танымал банкир Ғалым Хусаинов 2025 жылғы қарашаны қоса алғандағы өзекті деректер бойынша Пирсонның корреляция коэффициенті (lag 1) * r = 0,47 құрайтынын айтады.
«Теңгенің 15% -ға жылдам нығаюы (бір доллар үшін 550 теңгеден 464 теңгеге дейін) 2025 жылғы қазаннан бастап 2026 жылғы сәуірге дейін жылдық мәнде 2,0-2,5 пайыздық тармақтың жиынтық дезинфекциялық әсерін береді, — және де біз ҚҚС мөлшерлемесінің 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап 4% -ға өсуін ескере отырып, инфляция бойынша соңғы деректерден дәл осыны көріп отырмыз», — деп танымал банкир Ғалым Хусаинов осындай қызықты пікір білдірді.
NUMBEO ДИАГНОЗЫН ҚОЯДЫ
Қазақстандық сарапшыларға сенбейтіндер үшін халықаралық рейтингтер бар.
2026 жылдың басында ірі әлемдік деректер базасы Numbeo өзінің жаһандық құн және өмір сүру сапасы деректерін жаңартты. Қазақстан мұнда ерекше көрінеді — өмір сүру құны жағынан еліміз әлемде салыстырмалы түрде жайлы 128-ші орында тұр. Мысалы, бізде өмір Ресей мен Арменияға қарағанда арзан.
Алайда, өмір сүру сапасының индексі бойынша Қазақстан 89 зерттелген елдердің ішінен 74-орынды иеленіп, тізімнің соңында тұрақты тепе-теңдікте тұр және платформа нұсқасы бойынша ең нашар 15 елдің қатарына кіреді.
Елдің және бүкіл Орталық Азияның ең қымбат қаласы — Алматы өмір сүру құнының жаһандық индексінде 409-орынға ие. Алматы халқының сатып алу қабілеті Нью-Йорк деңгейінің бар болғаны 55,7% -ын құрайды және зерттеу авторларының айтуынша, бұл көрсеткіш өткен кезеңдермен салыстырғанда айтарлықтай төмендеген.
Қазақстанда өмір сүру шетелдіктер үшін салыстырмалы түрде «арзан» бірақ шынайы жалақының төмендігінен қазақстандықтар үшін тіпті осы арзан бағаларлың өзі қалтаға батады
Статистикалық мәліметтер бұл теңсіздікті нақты көрсетеді:
- Орташа және медианалық жалақы: 2026 жылдың бірінші тоқсанында орташа атаулы жалақы 461 486 теңгені (\(\sim\$1000\)) құрады. Дегенмен, жалақының нақты орташа деңгейін көрсететін медианалық жалақы небәрі 331 527 теңгені (\(\sim\$715\)) құрайды. Бұл көрсеткіш көптеген қазақстандықтардың табысы орташа статистикалық көрсеткіштен әлдеқайда төмен екенін білдіре
- Табыс пен шығын теңгерімі: Ресми ең төменгі күнкөріс деңгейі \(\sim50,000\) — \(54,000\) теңге шамасында болса да, нақты тұтыну қоржыны бұдан әлдеқайда қымбат. Мұнай-газ және қаржы секторындағы жоғары табыстар (айына \(\$1500-\$2000\)) жалпы статистиканы жасанды түрде көтерсе де, білім беру немесе медицина сияқты маңызды салалардағы қызметкерлердің жалақысы орташа деңгейден төмен қалып отыр.
- Инфляция қысымы: Номиналды жалақы жыл сайын өскенімен, инфляция әсерінен нақты жалақы көлемі көбінесе төмендеп, халықтың сатып алу қабілетін шектейді. Шетелдіктер үшін доллармен немесе еуромен есептегенде баспана, қызмет көрсету және тамақтану бағасы арзан болса, отандық қызметкерлер үшін бұл шығындар отбасылық бюджеттің басым бөлігін жұтады.
Арман Қасеновтың «осы сәттен бастап халықтың нақты табысының өсуі оң аймақта болады» деген болжамы да инфляцияның баяулауына таза математикалық тренд болып отыр.
Нақты кірістер — номиналды кірістер минус инфляция болғандықтан, Ұлттық банктің ағымдағы қатаң монетарлық саясатын сақтай отырып, инфляция шын мәнінде баяу төмендеуді жалғастыруы мүмкін.
Егер атаулы жалақы кем дегенде 10% -ға өсуді жалғастырып, ал инфляция 7-8% -ға дейін құлдыраса, онда нақты кірістер оң аймақта кепілдендірілген түрде «байланады» және шартты 1-2% көрсетеді.
Бірақ, бұл сөздерде тағы да алдау бар деп болжаймыз. Себебі вице-министр «болады» дейді, яғни жасырын тәуекелдерді айтпастан, болашақ туралы айтады:
- тарифтік күйзеліс — Қазақстанда коммуналдық қызметтер құнын арттыруға мораторий алынып тасталды;
- бағамдық қысым — Қазақстан импортқа тәуелді мемлекет болып қала береді және теңгенің кез келген әлсіреуі инфляцияны елге кері импорттайды;
- статистикалық «орта тап» — Қазақстандағы табыстың орташа көрсеткіштері шикізат секторы мен қаржы саласындағы үстеме кірістермен қатты бұрмаланған.
