Қазақстанда республикалық бюджеттен берілетін трансферттер мен субсидиялардың көлемінің өзгеруі немесе оңтайландырылуы өңірлердің қаржылық тұрақтылығына тікелей әсер етеді.
Трансферттердің қысқаруы немесе жоспарлы түрде төмендеуі жергілікті атқарушы органдардың өз кірістерін арттыру қажеттігін туындатып, қаржы тапшылығы тәуекелдерін болдырмау үшін бюджет саясатын қатаңдату керек.
2026 жылы Қазақстан үкіметі өңірлердің дербестігін арттыру мақсатында жалпы сипаттағы трансферттер арқылы аймақтарға 5,1–5,2 триллион теңге бағыттады. Республикалық және жергілікті бюджеттер арасындағы қаржылық қатынастар жаңа заңнамалық талаптар мен өңірлердің өз кіріс әлеуетін ескере отырып жүзеге асырылуда.
Тапшылықтың себептері мен салдары
- Трансферттердің қысқаруы: Жоғары тұрған республикалық немесе облыстық бюджеттен бөлінетін ресми және нысаналы трансферттердің немесе субвенциялардың кемуі.
- Меншікті кірістердің жетіспеушілігі: Аймақтағы салық түсімдері мен басқа да кіріс көздерінің жергілікті шығындарды толық жаба алмауы.
- Әлеуметтік міндеттемелердің орындалуының баяулауы: Жергілікті деңгейдегі жобалар мен жөндеу жұмыстарының кейінге қалдырылуы.
Шешу жолдары
- Бюджетті нақтылау: Шығындарды қайта қарап, бірінші кезектегі маңызы жоқ жұмыстарды қысқарту.
- Кіріс базасын ұлғайту: Жергілікті салық жинау жүйесін жақсарту және кәсіпкерлікті қолдау арқылы түсімдерді көбейту.
- Қаржылық тәртіпті күшейту: Қаражаттың мақсатты жұмсалуын қадағалау және бақылауды күшейту.
Бюджет және трансферттер көрсеткіштері
- Жалпы трансферттер көлемі: 2026 жылға арналған заңға сәйкес өңірлерге берілетін субвенциялар мөлшері 5,2 триллион теңгені құрады.
- Бюджеттен алынымдар: Донор-аймақтардан (Астана, Алматы және Атырау облыстары) республикалық бюджетке 879 миллиард теңге алынады.
- Қосымша қолдау: Өңірлердің инфрақұрылымын, энергетика және газбен жабдықтау жұмыстарын дамытуға қосымша қаражат қарастырылған.
- Өңірлік қаржы ахуалының ерекшеліктері
- Кіріс теңгерімі: Жергілікті бюджеттердің шығыстары артқанымен, үкімет өңірлерге берілетін кіріс көздерін кеңейтіп, бюджет тұрақтылығын сақтауға тырысуда.
- Өзін-өзі қамтамасыз ету: Кейбір өңірлер салық түсімдерінің арқасында өз әлеуетін арттырып келеді, ал дотациядағы облыстар бекітілген субвенция көлеміне сүйенеді
Негізгі өзгерістердің бірі республикалық бюджеттен трансферттер көлемінің азаюы болды. Қаңтар-шілде айларында өңірлер 3,6 трлн теңге алды, өткен жылмен салыстырғанда 4,1 трлн теңге. Осылайша, аударымдар көлемі 11,9% -ға төмендеді.
Трансферттік тәуелділіктің төмендеуі өңірлердің үлкен қаржылық дербестігін айғақтауы мүмкін. Алайда әзірге орталықтан түсетін түсімдердің қысқаруы жеке табыс базасының өсуімен өтелмейді.
Жергілікті бюджеттердің салықтық түсімдері өткен жылдың деңгейінде сақталып, шамамен 4,8 трлн теңгені құрады. Бұл ретте жоспар тек 92,1% -ға орындалды.
Атап айтқанда, ЖТС бойынша түсімдер 1,6 трлн теңгеге, КТС бойынша — 0,9 трлн теңгеге, әлеуметтік салық бойынша — 1 трлн теңгеге жетті. Жекелеген салықтар бойынша атқарылу жоспарлы көрсеткіштерден төмен қалып отыр.
Шығыстар кірістерден жылдам өсуде
Кірістердің төмендеуі аясында жергілікті бюджеттердің шығыстары, керісінше, 8,5-тен 8,9 трлн теңгеге дейін ұлғайды.
Нәтижесінде бір жыл бұрын 418,1 млрд теңге мөлшерінде тіркелген профицит 354,5 млрд теңге тапшылығымен алмасты.
Бұл ретте сөз қаржыландырудың үзілуі туралы емес: республикалық бюджеттен трансферттер толық көлемде аударылды, ал нысаналы даму трансферттері де 100% орындалды.
Алайда, ағымдағы серпін неғұрлым іргелі проблеманы көрсетеді — өңірлер өз кіріс көздерін нығайтуы қажет.
Өңiр орталықтан неғұрлым аз трансферт алатын болса, оның бизнестi дамыту, инвестициялар тарту, жұмыс орындарын құру және еңбекақы төлеу қорының өсуi есебiнен салық түсiмдерiн өз бетiнше ұлғайту қабiлетi соғұрлым маңызды.
Керісінше жағдайда трансферттердің қысқаруы жоғары шығыс жүктемесін сақтай отырып, жергілікті бюджеттерге қысымды күшейтетін болады.
Осылайша, одан арғы бюджет саясаты өңірлердің трансферттік тәуелділігін төмендетуге ғана емес, сондай-ақ олардың меншікті кіріс базасын кеңейтуге де бағытталуы тиіс. Өңірлер қаржылық тұрақтылықты сақтап, бір мезгілде дамуды қаржыландыра ала ма, соған байланысты болады.
