Қоғам қайраткері Қанат Айтбаев мектептегі «Қазақ тілі» пәнін «Мемлекеттік тіл сабағы» деп атауды ұсынды. Бұл атау ауыстыру емес, мәртебе ауыстыру. Әлем осы жолмен жүрген.
Басқа елде қалай шешкен?
Қытайда — тіл ұлттық қауіпсіздік. Мемлекеттік тіл — Путунхуа. Конституцияда мемлекет оны кеңінен таратады деп жазылған. Мектептегі барлық негізгі сабақ қытайша өтеді. Аз ұлт тілі тек қосымша пән. ЖОО-ға түсуде Gaokao-да қытай тілі міндетті, онсыз ешқайда түспейсің. Мұғалім, шенеунік болу үшін мемлекеттік тіл сертификатын тапсырады. 56 ұлтты бір тіл ұстап тұр.
Ресейде — тіл мектеп бітірудің кілті
Мемлекеттік тіл — орыс тілі. 9-сыныпта ОГЭ, 11-сыныпта ЕГЭ-де орыс тілі міндетті. Тапсырмасаң аттестат бермейді, мектепті бітіре алмайсың. ЖОО-ға қай мамандыққа барсаң да орыс тілінен балл міндетті. Федерацияны ұстап тұрған бір жіп — осы тіл. Өзбекстанда — ең қатаң реформаны 2025-те жасады. 20 ақпандағы №65 бұйрықпен ереже өзгерді. Егер сынып өзбекше оқымаса — орыс, қазақ, қырғыз, тәжік сыныбы болса да — ол сынып «Мемлекеттік тілден» емтихан тапсырады. 9-да да, 11-де де міндетті, жазбаша. Бұл Кеңестен қалған орыс тілді кеңістікті қайтару үшін жасалды.
АҚШ-та — ресми тілі болмаған елдің өзі ресми тіл жариялады. 250 жыл бойы федералдық ресми тілі болмаған. 2025 жылы 1 наурызда Трамп жарлыққа қол қойды: ағылшын тілі — АҚШ-тың ресми тілі. Енді үкіметтің барлық ресми ісі ағылшынша жүреді. 30 штат бұған дейін өз деңгейінде осыны жасап қойған. Себебі 42 млн испан тілді мигрант келгенде ағылшын тілін қорғау ұлттық қауіпсіздікке айналды.
Бұл неге бізге саяси қажеттілік?
Айтбаевтың ұсынысы үш түйінге тіреледі.
Бірінші — атау арқылы санаға енгізу. Конституцияда «мемлекеттік тіл» деп тұр, ал кестеде «қазақ тілі» деп тұр. «Қазақ тілі» дегенде ол ұлттардың бірінің тілі сияқты көрінеді. «Мемлекеттік тіл сабағы» дегенде ол мемлекеттің талабына айналады. Әнұранды «ән сабағы» демейміз.
Екінші — білім арқылы азамат сүзгісі. Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда мемлекеттік тілден емтихансыз аттестат та, диплом да жоқ. Бізде ЖОО-ға мемлекеттік тілден екі алып та түсіп кетеді. Бұл мемлекетке құрметтің өлшемі жоқ деген сөз. Бағаны шешуші ету — «осы елде оқығың, жұмыс істегің келсе, шартын орында» деген сигнал.
Үшінші — бөлінуден сақтану. Әлем тіл арқылы оқшауланып жатыр. Егер мектепте мемлекеттік тілді қосымша пән деңгейінде қалдырсақ, ертең мемлекеттік аппаратта, армияда, ғылымда екі тілді қоғам емес, екі бөлек қоғам пайда болады.
Түйіні:
Тілді «Қазақ тілі» деп атасаң — этностың тілі болып қалады. «Мемлекеттік тіл сабағы» деп атасаң — мемлекеттің шартына айналады.
