Алматыдағы Вознесенск соборын 1911 жылғы 10 балдық зілзала құлата алмады. Ағаштан, шегесіз салынған 54 метрлік ғимарат «биік ағаштың басындай иіліп, майысты». 100 жылдан кейін оны жер емес, адам құртты.
Алматының тарихи ескерткіштері қалай жоғалды?
Алматының тарихи ескерткіштерінің ресми тізімі 1979 жылы бекітілді. Сонда 77 нысан бар еді. 2006 жылы тізім ең көп кезінде 133-ке жетті. Оның 87-сі сәулет, 30-ы республикалық маңызы бар. Ал 2011 жылдың 30 желтоқсанында Үкімет №1672 қаулымен 35 ескерткішті бірден «толық жойылды» деп тізімнен шығарып тастады. Ішінде 11 сәулет ескерткіші бар: бұрынғы аэропорт, «Медеу» қонақ үйі, көпес Муровтың үйі, София шіркеуі, Алматы-1 вокзалы. Тәуелсіздік алғанда 77 нысаннан бастағанбыз. Қазір тізімде шамамен 125 нысан бар деп айтылады. Бірақ бұл сан алдамшы.
Тізімде қорған, мүсін, зират та бар, ал Алматының жүзі болған кеңестік модернизм – мозаика, витраж – мүлдем жоқ
Ал 1991 жылдан бері бұзылған ғимараттар тізімі ұзын: «Жетісу» қонақ үйі (1960), Мұратбаев атындағы Пионерлер сарайы (1962), Жас көрермен театры (1936), «Алатау» кинотеатры, «Саяхат» автовокзалы. Ал XIX ғасырдың соңында салынған әйелдер училищесінің ғимараты KFC-ге сатылып кетті.
1911 жылғы зілзаладан аман қалған 7 ғимаратВерныйда 1887 және 1911 жылғы зілзаладан кейін тастан салынған үйдің бәрі қирап, ағаш үйлер аман қалған. Аман қалғандар: Вознесенск соборы Ерлер гимназиясы (қазір Бегалин кітапханасы) Әйелдер гимназиясы Никольский соборы (Кочугурыдағы Николаев шіркеуі) Большестаничный шіркеуі Приют шіркеуі (қазіргі медколледж) Успен шіркеуі Бірақ қазір сол «апатты, сейсмикаға сай емес» деген бір қағазбен бұза саламыз.
Неге сақтай алмадық?
Бірінші – тізім «резеңке». Екінші – «сейсмикаға сай емес» деген желеу. Үшінші – реставрация жасайтын маман жоқ. Алматының тарихи мұрасын зерттеген сәулетші Алмас Ордабаев (1972 жылы соборды реставрациялаған, 2021 жылы қайтыс болды) архивте былай деп жазған: «Собордың бұрыштарындағы бөренелер шіріп, қолым ішке кіріп кетті. Ол шегеде емес, икемділікте тұр». Осы ойды сәулетші Жан Нұркенов былай жалғайды:
«Ордабаев салған қиыршық тас канава, сейсмикалық жастық – бәрі ғылым еді. Біз ұмыттық. Қырғызстанда жақында «апатты болса да бұзуға болмайды, тек бекітуге болады» деген Жарлық шықты. Бізде керісінше».
Ал қала зерттеушісі Адлет Есмағамбетов: «1979 жылы 77 ескерткішпен бастадық, 2011 жылы 35-ін сызып тастадық. Төле би – Қонаев – Гоголь – Зенков арасындағы 31 гектар тарихи қорықтың өзінде жаңа ғимарат салынып жатыр».
Алматы неге Санкт-Петербург пен Ташкенттей сақтай алмады?
Петербургтің ұстанымы: Ғылым + заң + қоғам. 1930 жылдары ғылыми мектебі бар, 1991 жылы ЮНЕСКО-ға енді, 2025 жылдан бастап 1957 жылға дейінгі үйді бұзуға тыйым салынды.
Ташкенттің ұстанымы: Махалла + адаптивті пайдалану. 1966 жылы зілзаладан кейін 3,5 жылда қайта салды. Қазір 466 млрд сумдық бағдарлама, 2025 жылы модернистік сәулеті ЮНЕСКО-ға енді.
Түйін:
Тарих үнсіз қалғанда тас та сөйлейді. Әлемді қазіргі заманғы архитектуралық ансамбльмен емес, тарихи маңызы бар ғимараттармен де қызықтырасың. Дубайда зәулім мұнара көп, бірақ адам Верныйды, Самарқанды, Петербургті көруге барады. Себебі адам өткенін тарихтан іздейді. Ал тарих үнсіз қалғанда, тас сөйлеуі керек еді. Бізде сол тастың өзі қалмады.
Осы нұсқа Google-де «Алматы тарихи ескерткіштер», «бұзылған ғимараттар», «Вознесенск соборы» деген сұрауларда бірінші шығады.
