Алматыда «Әділетті Қазақстан құрылысы және қытайлық модернизация тәжірибесі: жаңа «алтын отыз жылдыққа» жол» атты ғылыми конференция өтті, сондықтан күн тәртібінде бір ғана, бірақ маңызды сұрақ тұрды – Қытай $21,55 трлн-дық экономикаға қалай жетті және оның $15 трлн-дық құралы Қазақстанда жұмыс істей ме?
Бұл сұрақ кездейсоқ емес
Өйткені 2026 жылдың 9 айында Қазақстан мен Қытай арасындағы тауар айналымы $43,3 млрд болып, 22%-ға өсті, ал Қытайдың өзі 140 трлн юань ЖІӨ-мен әлемдегі ең ірі білім, денсаулық және әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін құрып отыр.
Конференцияның басты спикері – Орталық-Азия өңірлік экономикалық ынтымақтастық институты директорының орынбасары, экономист Қуат Ақыжанов болса, ал негізгі тезисті политолог Юрий Булуктаев тұжырымдап, «көшіріп алатын дайын модель емес, қолдануға болатын құралдар жинағы» екенін атап өтті.
$15 трлн кімде және ол қалай жұмыс істейді?
Осы құралдардың ең маңыздысын экономист Вячеслав Додонов атап, Қытайда Мемлекеттік мүлік комитеті $15 трлн активті басқаратынын, бұл бюджет емес, нағыз даму институты екенін түсіндірді. Оның жұмыс принципі қарапайым болғанымен, тиімді – тапсырма береді, біртұтас статистика жүйесімен өлшейді, содан соң пайданы бюджет жабуға емес, қайтадан өнеркәсіпке, технологияға және батыс аймақтарға салады, осылайша актив сақталмайды, керісінше көбейтіледі.
Біздегі баламасы – «Бәйтерек» холдингі (∼$18 млрд) және «Самұрық-Қазына» қоры (∼$80 млрд), көлемі Қытайдың 1%-ы ғана болғанымен, мәселе көлемде емес, логикада жатыр. Айырмашылық – ақшаны қалай жұмсайтынымызда.
Қытайда мемлекеттік компаниялардың пайдасын бюджеттің тесігін жабуға алмайды, керісінше, оны қайтадан өнеркәсіпке, жаңа технологияға және артта қалған батыс аймақтарға салады. Ал бізде керісінше – пайда бірден бюджетке кетеді, сондықтан актив өспейді, тек шығындалады.
Екінші айырмашылық – сабақтастықта
Қытайда 140 жылдық әкімшілік жады бар, яғни бір басшы кетсе де, мемлекеттің курсы өзгермейді, себебі тапсырма мен нәтиже бір орталықтан бақыланады. Ал бізде басшы ауысса, стратегия да ауысып кетеді, сондықтан ұзақ мерзімді жоспар үзілмейді емес, қайта бастан басталады.
Осы себепті Додонов «Бәйтерек» пен «Самұрық-Қазынаны» нағыз даму институтына айналдыру үшін, ең алдымен, 10-15 жылға арналған үзілмейтін, басшыға тәуелді емес стратегиялық жоспарлау қажет деп ұсынды. Неге Volkswagen Қытайда 4,5 есе арзан?Додоновтың екінші мысалы – бизнеске арналған басты инсайт, өйткені Volkswagen-нің екі зауыты бар – Эмден (Германия) және Тяньцзинь (ҚХР), алайда бір ғана модельдің өзіндік құны Германияда Қытайға қарағанда 4,5 есе қымбат, себебі жұмыс күші, энергия және логистика бағасы мен сапасы мүлде басқа.
Демек, Қытайды мемлекеттік қаржы емес, еңбек өнімділігі өсіріп отыр, ал әлеуметтік прогресс содан кейін ғана келеді, сондықтан бұл – Қазақстан зауыттары үшін ең маңызды сабақ.«
«Тасты сипап, өзеннен өту» және 140 жылдық сабыр»
Осы сабақты шығыстанушы Еркін Байдаров Қытайдың «өзеннен тасты сипап өту» қағидасымен байланыстырып, бірден секірмей, әр қадамды тексеріп басу керек екенін, Қазақстанға ауқым жетпесе де, тәсіл жарайтынын атады.
Бізге қажеті – 3 нақты сабақ
Бірінші сабақ – кадр. Қытайтанушы Татьяна Каукенова Қытайда зауыт пен университет бірге жұмыс істейтінін, яғни маманды оқу орнында емес, өндірісте дайындайтынын атады. Бұл – адами капитал. Қазақстанға да диплом емес, станокты меңгерген инженер керек.
Екінші сабақ – сабақтастық. Политолог Максим Казначеев «140 жыл ізденіс, сосын серпіліс» деп, Қытайда басшы ауысса да курс өзгермейтінін айтты. Себебі компартия – ұлттан жоғары модератор, ал тапсырма мен статистика бір орталықта сақталады.
Бізге қажеті – әр әкім келген сайын стратегия ауыспайтын әкімшілік жады.
Үшінші сабақ – серіктестік логикасы. Политолог Руслан Изимовтың сөзінше, Тоқаев шикізаттан өнеркәсіпке көшуді айтқан соң, Қытаймен ойын ережесі өзгерді. Енді Қытайға біздің мұнай емес, стандартқа сай, бірлесіп құн жасай алатын технологиялық серіктес керек. Шикізат сататын кез бітті, бірге өндіретін кез келді.
Осыны түйіндеп, Қытайдың Алматыдағы Бас консулы Су Фанцю «даму – барлық мәселені шешудің алтын кілті» деді. Ал бұл білімді қалай аламыз? Тарихшы Болат Сұлтанов нақты жауап берді – Қазақстанда қазірдің өзінде 5 Конфуций институты және 3 Лу Бань шеберханасы жұмыс істеп тұр, бұл – кадр даярлайтын дайын канал..
Түйін: Қазақстанға керегі не? Қытай модернизациясы көрсеткендей, экономикалық ғажайып үшін 4 жұлдыз тоғысуы керек, сондықтан өнімділік мемлекеттік шығыннан жоғары тұруы керек, әкімшілік жады болса кадр ауысса да курс сақталуы керек, аумақтық теңгерім арқылы орталық қана емес, шет аймақ та өсуі керек, ал білім мен өнеркәсіп бірге жоспарлануы керек.
Осылайша, $15 трлн басқаратын комитет және 4,5 есе арзан Volkswagen – осы төрт жұлдыздың нәтижесі, сондықтан Қытай тәжірибесі – дайын рецепт емес, құралдар қорабы, ал Қазақстанға керегі – сол қораптан өзіне сай құралды таңдай білу.
