2025 жыл Ұлттық банктің базалық ставкасының тұрақты түрде өскенімен есте қалды. Жыл басында 14,25 — 16,25 тен басталып, жылды 18 пайызбен аяқтады.
Әлемнің орталық банктері жоғары базалық мөлшерлемені «инфляциямен күрес» ретінде қарастырады. Ал дамыған елдер үшін ол тек инфляцияны ғана емес, экономиканы тежеп, өсуге бейім салаларды да тұншықтырады.
Біздің жағдайда
Базалық мөлшерлеме ұлттық валюта бағамына да әсер етеді.
- Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендеткенде теңге бағамы қысқа мерзімге әлсіреді, себебі ақша құны төмендейді.
- Бірақ орта мерзімді перспективада өндірістің өсуі мен инфляцияның төмендеуі салдарынан теңге бағамы теңестіріледі.
- Егер Ұлттық банк базалық мөлшерлемені көтерсе, теңге нығаяды.
- Адамдар мен бизнес аз несие алады, тиісінше шығын аз болады, халықтың сатып алу қабілеті төмендейді, ал бизнес тауарларды шетелден валютамен сатып алмайды — теңге бағамы өсуде.
- ендеп, бизнестің дамуы баяулайды, инфляция тұрақтанады.
Экономиканы ішінен құрғату.
Кәсіпкерлікті қолдаудың субсидиялар, салыстырмалы түрде қолжетімді кредиттер, жекелеген салаларды ынталандыру бағдарламалары сияқты құралдары да бар. Қазіргі жағдайда Қазақстанның даму институттары ұсынып отырған жылдық 12-15% несиеге де аздаған бизнес-модельдер төтеп бере алады.
Жоғары базалық мөлшерлеменің ұзақ мерзімді салдары салық базасының төмендігі мен стагнация болады. Кептірілген экономиканың бір өте қауіпті әсері бар: болашақта мемлекет салық түсімдерінің құлдырауына тап болады.
Неге?
Себебі салық базасы — өнімділік, инвестиция, жаңа компаниялар, жұмыс орындары, айналым және экспорт.
Монетарлық саясаттың ағымдағы құрылымы кезінде:
- компаниялар өспейді;
- жаңа кәсіпорындар пайда болмайды;
- инвестициялар кейінге қалдырылады;
- жалақылар өспейді;
- пайда төмендейді.
Біз үйренбеген басқалардың сабақтары
Енді не болатынын түсіну үшін көршілерге қарауға болады. Иә, экономиканың құрылымы барлық елдерде әр түрлі, мөлшерлемені көтерудің себептері әртүрлі, бірақ әсері бірдей: ұзақ мерзімді жоғары мөлшерлеме инвестицияларды төмендетеді, нақты секторды әлсіретеді және экономиканы өсу мүмкіндігінен айырады.
- Түркияда мөлшерлеме бірнеше жыл бойы 14-24% дәлізінде тұрды, ал 2023-2024 жылдары 40-50% дейін өсті.
- 20%, сосын 85%, сосын 64%.
Осындай оқиғаны Бразилия да көрген.
- Бизнес үшін несие 30-40% -ға дейін жетті. Халық жинақтарын валютаға шығарды, ал өндіріс айналым қаражатының қалдықтарынан аман қалды. Жоғары мөлшерлеме кері функцияны атқара бастады:
- инфляцияны салқындатудың орнына ол жұмыс орындарының санын азайтып және нақты сектор үшін инвестициялық терезені тарылтып, өсуге кедергі болды.
Импорттық проблемалар
Қазақстан Ресейден импортталатын инфляциямен бетпе-бет келеді, себебі бұл елмен тауар айналымы ең жоғары.
- Импорттағы Ресейдің үлесі 2025 жылдың III тоқсанының қорытындысы бойынша 29,1% -ға жетті. (2023 жылы 27,9%, 2024 жылы — 30,5%)
- Импортпен бірге инфляция да импортталады
- РФ-да 2023-2024 жылдары инфляция 7,4-8,1% деңгейінде сақталды, жекелеген санаттар — өнімдер, металл, құрылыс материалдары — 10-15% -ға өсті.
- Бұл бағалар Қазақстанға кідіріссіз таратылады, себебі тауарлардың едәуір бөлігі — азық-түлік пен химиядан бастап металл прокатына дейін — сол жерден әкелінеді.
Бірақ инфляцияны берудің негізгі арнасы — бағалар емес, нарық құрылымы
Ресей — Қазақстанға ірі жеткізуші, ал қазақстандық капитал нарығы терең емес. Монетизация коэффициенті 36-39% болғанда экономикада біреудің баға күйзелісін өтеуге ақша аз. Теңгенің әлсіздігі, логистиканың қымбаттауы және импортқа тәуелділік әсерді күшейтеді: ақша депозиттерге кетеді, айналымдағы өтімділік аз, ал шикізат пен жиынтықтауыштар қымбаттаған кезде бизнес үшін бағаны ұстап тұру қиынға соғады.
Ресей Федерациясындағы рубль мен бағаның ауытқуы импортталатын тауарлардың бағасынан байқалады. Айырмашылық бізде тауарлардың құнына қысымды арттырады.
Ең бастысы
Ұлттық банктің жоғары ставкалары импортталатын инфляция мәселесін шеше алмайды:
Себебі оның көзі біздің монетарлық жүйеден тыс орналасқан.
- Яғни, Қазақстан ішкі шектеулерді күшейтеді (қымбат несиелер, әлсіз бизнес), ал инфляциялық қысым бәрібір сырттан келе береді.
- Біз себеппен емес, өз экономикамызбен күресеміз. Сондықтан монетарлық саясаттың жаңа теңгерімі қажет.
Сарапшы Бейсембек Зиябековтың айтуынша,дамыған елдерде нарықта валюталық хеджирлеудің, бағам ауытқыған кездегі тәуекелдерді сақтандырудың қолжетімді құралы бар. Бізде ол жоқ. Нәтижесінде шетелдік инвесторлар ғана емес, жергілікті инвесторлар да ұзақ мерзімді жобаларды жоспарлай алмайды.
