Бірақ мемлекет экономикадан кетем десе де кете алмайды. Нарықтық экономика мен ұлттық мемлекет бір-бірінен ажырамас дүние.
Мемлекеттің экономикадан толық кетуі мүмкін емес, себебі ол заңдарды сақтайтын, әлеуметтік тепе-теңдікті қамтамасыз ететін және инфрақұрылымды бақылайтын жалғыз құрылым
Соңғы апталарда ҰЭМ басшысы Серік Жұманғарин әлеуметтік желідегі жазбалары сарапшылар тарапынан қызу пікір таласты қыздырып жіберді. Салықтық және экономикалық саясат жөніндегі министрдің ұстанымын қолдағандар да, сынағандар да көп болды. Елімізде соңғы 10 жылда халықтың еңбек етуден түсетін табысы төмендеп, керісінше мемлекеттен бөлінетін әлеуметтік трансферттердің артқаны байқалады. Дүниежүзілік теңсіздік дерекқорындағы сандарға сүйенсек, Қазақстанда табыс табушылардың 1 пайызы ел байлығының 29,2 пайызына иелік етеді, ал табыскерлердің 50 пайызы ел байлығының 4,6 пайызын ғана иемденген.
Макро экономист Мурат Темірхановтың Қазақстанда дамыған нарықтық экономиканың жоқтығынан тек кәсіпкерлер ғана зардап шегіп отырған жоқ. Халықтың төмен табысы да «мемлекеттік капитализмнің» салдары.
Экономикадағы мемлекеттің үлесінің шектен тыс артуы бәсекелестікті шектейді. Бұл үрдіс монополиялардың туындауына, жеке бизнестің дамуына кедергі келтіріп, нарықтық тетіктерді бұрмалайды. Салдарынан кәсіпорындарда еңбек өнімділігі мен жалақының өсуі тежеліп, жалпы халықтың табысы төмендейді.
Әлемдік тәжірибедегі ең сәтті және айқын мысалдар:
1. Ұлыбритания: Тэтчеризм және жаппай жекешелендіру
1980 жылдары Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчер тиімсіз жұмыс істеп жатқан ірі мемлекеттік монополияларды реформалады.
Нәтижесі: British Telecom (байланыс), British Gas (газ) және теміржол желілері жеке секторға сатылды.
Сингапур мемлекеттік активтерді толық сатпай-ақ, оларды таза нарықтық заңдармен басқарудың бірегей үлгісін жасады
«Мемлекеттік капитализмнің» халықтың әл-ауқатына тигізетін кері әсерлері:
- Монополизация және бәсекелестіктің жойылуы:
- Мемлекеттік кәсіпорындар нарықта үстемдік еткенде, олар нарықтық заңдарға (мысалы, инновация және тиімділік үшін күрес) толық бағынбайды. Бұл бағалардың өсуіне және жалпы ұлттық байлықтың тиімсіз бөлінуіне әкеледі.
- Еңбек табысының төмендеуі:
- Мемлекеттік секторда әкімшілік жолмен реттелетін жалақы көбінесе инфляция ізін қуып, еңбек нарығындағы шынайы нарықтық құннан төмен қалады.
«Еңбекақы өспейді, себебі бізде еңбек өнімділігі төмен. Себебі бізде толыққанды нарықтық экономика жоқ. Біріншіден, бізге дамыған елдердегідей — Еуропадағы, АҚШ-тағы, Канададағы нарықтық экономиканы нақты құру керек. Екіншіден, бюджет саясатын дұрыс жүргізу маңызды. Министр Жұманғарин жауап береді», — деді Мұрат Темірханов.
Сарапшының айтуынша, Қазақстан экономикасының басты инвесторы Ұлттық қор мен мұнай түсімі. Ұлттық қорды дұрыс пайдаланатын болсақ, бұл тәуелділікті жұмсартуға болады.
«Бізде инфляция жоғары, пайыздық мөлшерлемелер жоғары, бағам мүлдем түсініксіз — онда солай, онда солай. Бұл шикізатқа тәуелділіктің үлкен болуымен байланысты. Сондықтан контрциклдық бюджет саясаты қажет. Мұнай өсіп, бізде мұнай долларларының ағыны көп болғанда, біз оны жұмсамауымыз керек. Біз оларды Ұлттық қорда шоғырландыруымыз керек. Ал мұнай бағасы арзандап, экспорт төмендеп, бюджетте кіріс жоқ болса, онда біз жинаған қаражатты жұмсай бастауға болады. Сонда экономиканы теңестіру болады», — деп түсіндірді Мұрат Темірханов.
Басқаша айтқанда, мемлекеттің экономикадағы рөлін төмендету, еркін нарықты дамыту, «Бәйтерек» сияқты даму институттарын теріс пайдаланбау және онсыз істеуге болатын Ұлттық қордан трансферттерді азайту керек. Экономист биыл жақсы жаққа қарай өзгерістер байқалғанын мойындады. Бірақ олардың қаншалықты тиімді және ұзақмерзімді екенін әлі бағалау керек. Бұған дейін біз министр Жұманғарин Қазақстандағы шағын бизнестің жаппай жабылуын жоққа шығаратынын жазғанбыз.
