2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша қазақстандықтар БЖЗҚ-да 25,9 трлн теңгеден астам — 53 млрд доллардан астам қаражат жинады.
Бұл ақша жұмыс істеуі тиіс: жинақтарды инфляциядан қорғау, нақты өсімді қамтамасыз ету. Оның орнына 2025 жылдың қорытындысы бойынша портфель инфляция 12,3% болғанда 7,43% алып келді. Нақты кірістілік — минус 4,87 пайыздық тармақ. Биыл қазақстандықтарға зейнетақы төлемдері 5,4% -ға — 10 трлн 177,4 млрд теңгеге дейін өсті. Тұрғын үй жағдайын жақсарту үшін БЖЗҚ-дан 4,8 трлн теңге, ал емделу үшін — триллионнан астам теңге алынды. Бұл ретте БЖЗҚ-ға ақша көп түсе бастады — зейнетақы жарналары өздігінен өсуде. Бірақ төлемдердің артуы, теріс инвестициялық кіріс пен ірі алымдар есебінен қор «арықтап» барады. Бұл зейнетақы жинақтарын алу үшін жеткілікті шекті көтеруге мәжбүр болған себептердің бірі.
Ең көп зейнетақы қаражаты Halyk Finance-ке аударылды — шамамен 74 млрд теңге. Одан кейін Alatau City Invest — 20,9 млрд теңге, BCC Invest — 14,6 млрд теңге, Halyk Global Markets — 10 млрд теңгеге жуық, «Сентрас Секьюритиз» — 6,6 млрд теңге.
Айта кетейік, ағымдағы жылдың қаңтар айында Halyk Global Markets зейнетақы активтерін басқару нарығынан кететінін жариялады.
Өңірлік бөліністе Алматы көш бастап тұр, онда тұрғындар УПИ-ға 30,3 млрд теңге берді. Сондай-ақ, бірінші бестікке Астана — 18,2 млрд теңге, Атырау — 15,6 млрд теңге, Ақтөбе — 12,2 млрд теңге, Қарағанды облысы — 8,3 млрд теңге кіреді.
Қазақстандықтар тұрғын үй жағдайын жақсарту үшін БЖЗҚ-дан 4,6 трлн теңге алды. Осы төлемге өтініш берген салымшылардың саны 970 мыңға жуық адамға жетті.
Алулардың ең көп көлемі Алматыда — 1,3 трлн теңге (194,9 мың адам), Астанада — 823,1 млрд теңге (139,8 мың адам), Маңғыстау облысында — 640,5 млрд теңге (75,1 мың адам).
Ал емделу төлемі 985,3 млрд теңгені құрады, өтініш берушілер саны — шамамен 571,9 мың теңге. Негізінен зейнетақы жинақтары стоматологиялық қызметтерді (932,1 млрд теңге), офтальмологиялық қызметтерді (32,8 млрд теңге) және пластикалық операцияларды (шамамен 10 млрд теңге) алу үшін пайдаланылды.
Экономист Руслан Сұлтанов БЖЗҚ табиғатын түсіну маңызды деп есептейді:
«БЖЗҚ — венчурлік қор емес, ол өз мәні бойынша консервативті. Қордың басты міндеті — барынша арттыру емес, сақтау».
Ол активтердің құрылымы күтілетінін баса айтады:
- 44% — ҚР мемлекеттік қағаздары,
- 15% — басқа елдердің егеменді облигациялары,
- 14% — қазақстандық компаниялардың қағаздары,
- 20% — сыртқы сенімгерлік басқару.
Сұлтановтың айтуынша, Қазақстанның зейнетақы жүйесі тұрақты болып қалуда:
«Зейнетақы активтері — бұл ұзақ мерзімді инвестициялар екенін есте сақтау керек. Олардың тиімділігін тек бір жыл және одан да көп уақыт ішінде бағалауға болады. Бірақ маңыздысы — жүйеде таңдау, ақша және инфрақұрылым бар. Мәселе ештеңе жұмыс істемейтіндігінде емес. Мәселе мынада, көбі шешілгендерді пайдаланбайды».
Яғни азаматтардың қолында құралдар бар, бірақ оларды пайдалануға бәрі бірдей дайын емес.
Ал 2026 жылдың мамырына қарай Ұлттық банктің басқаруындағы кірістілік нөлге дейін төмендеді — теңгенің бір доллар үшін 505 теңгеден 462 теңгеге дейін нығаюына байланысты. Зейнетақы ақшасы нақты қайда кетеді, одан кім және қанша табады және неге жеке басқарушылар тұрақты түрде мемлекеттік
Жүйенің негізгі құрылымдық кемшілігі — Ұлттық банктің өзіне сеніп тапсырылған триллиондарды қалай орналастыруында. Қолда бар деректер бойынша Қаржы министрлігінің мемлекеттік бағалы қағаздары БЖЗҚ инвестициялық қоржынының 53% -дан астамын алады. 2026 жылдың басындағы деректер бойынша Қаржы министрлігінің МБҚ Ұлттық банк портфелінің 42,9% -ын құрайды — немесе абсолюттік мәнде шамамен 10,9 трлн теңге.
Басқарудың құрылымдық проблемасына алу проблемасы қосылады. 2021 жылдан бастап қазақстандықтарға зейнетақының «артығын» — жеткіліктіліктің ең төменгі шегінен тыс қаражатты — тұрғын үй жағдайын жақсарту мен емдеуге мерзімінен бұрын пайдалануға рұқсат берілді. Әлеуметтік сұрау логикасында түсінікті саяси шешім инвестициялық портфель үшін жүйелі күйзеліске айналды.
БЖЗҚ деректері бойынша 2026 жылдың басында тұрғын үйді алып қоюдың жиынтық тарихи көлемі 4,6 трлн теңгеге, емделуге — тағы 1 трлн теңгеге жетті. Барлығы — 5,6 трлн теңгеден астам немесе қордың ағымдағы мөлшерінің 20% астамы. Шыңы 2021 жылға келді: бір жылда шамамен 2,6 трлн теңге кетті. Жекелеген кезеңдерде алымдар көлемі түсетін жарналар көлемінен асып түсті — қор толықтырылғаннан гөрі жылдам «жеді».
Жеке сюжет — сыртқы басқару
Ұлттық банк БЖЗҚ валюталық активтерінің бір бөлігін шетелдік басқарушы компанияларға береді. 2025 жылғы сәуірдегі деректер бойынша сыртқы басқаруда шамамен 4,7 трлн теңге — барлық қоржынның 21% -ы болды. Бір жылда бұл көлем 1,7 есеге өсті.
Логика түсінікті: жаһандық нарықтарда — неғұрлым кең құрал, акциялармен, ETF-термен, дамыған нарықтардың облигацияларымен жұмыс істеу мүмкіндігі. Алайда, нәтижелері тұрақсыз: 2022 жылы шетелдік басқарушылар 93,3 млрд теңге, 2023 жылы 138,2 млрд теңге кіріс шығын келтірді. Құбылмалылықтың негізгі көзі — бағамдық қайта бағалау: теңгенің долларға қатысты нығаюы кезінде валюталық активтер ұлттық валютаға қайта есептегенде жоғалады және керісінше.
Нақ осы валюталық қайта бағалау Қаржы министрлігінің МБҚ нарықтық құнының төмендеуімен қатар 2025 жылдың сәтсіздігінің екі басты себебінің бірі болды. Басқаша айтқанда, БЖЗҚ портфелі бір мезгілде екі қарама-қарсы тәуекелден зардап шегеді: теңгелік активтер — мемлекеттің бюджет саясатынан, валюталық — бағам динамикасынан.
Ары қарай не
Реттеуші инвестициялық стратегияны реформалау ниетін мәлімдейді: валюталық портфельдегі акциялар мен баламалы құралдардың үлесін 40% -ға дейін ұлғайту. Салыстыру үшін: ірі әлемдік зейнетақы қорлары (Norway Government Pension Fund, APG, CPPIB) акцияларда, инфрақұрылымда және тікелей инвестицияларда активтердің 60-70% -на дейін ұстайды. Қазақстандық жүйе әзірге бұл сыныптарға салыстырмалы түрде аз бөліп отыр.
Бірақ нақты реформа инвестициялық декларацияға емес, құрылымдық мәселеге негізделеді: әзірге қазақстандық корпоративтік қарыз нарығы қажетті ауқымдағы құралдарды ұсына алмаса, БЖЗҚ МБҚ-ны сатып алатын болады. Алып қою туралы саяси шешімдер инвестициялық есептеусіз қабылданғанша, портфельдің құрылымдық шығыны болады.
БЖЗҚ экономиканы дамыту үшін капитал жинақтау тетігі ретінде ойластырылған. Ол солай бола ма — Қазақстанда бұл ақшаны инфляциядан жоғары табыстылықпен қабылдай алатын жеткілікті құралдар табыла ма, соған байланысты.
