Қазақстанның ірі мұнай өңдеу зауыттары (МӨЗ) шілде және тамыз айларында Ресейге АИ-92 бензинін экспорттауға бөлінген квоталарын іс жүзінде пайдаланбады.
Мұның алдында «Конденсат» зауыты Ресей шикізатын өңдеп, өндірілген өнімнің 70 пайызын көрші елге экспорттайтынын, ал қалған 30 пайызы ішкі нарыққа қалатынын Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов мәлімдеді. Министрдің айтуынша, зауытта Ресей мұнайын өңдеу туралы ресми өтініш РФ Энергетика министрлігінен түскен. Бұл келісім қос тарапқа да тиімді көрінеді.
«Конденсат» зауыты әу баста Қарашығанақ кен орнының газ конденсатын өңдеп, аймақты отынмен қамту үшін салынған. Кейін кен орнын шетелдік консорциум басқарғанда, шикізат бағасына келіспей, зауыт ұзақ уақыт бос тұрды.
2017 жылы кәсіпорын жаңғыртылып, өңдеу мүмкіндігін жылына 650 мыңнан 850 мың тоннаға дейін жеткізді. Ал 2024 жылы зауыт «Татнефть» құрамындағы «Танеко» компаниясынан шикізат алуға келісті. Ақпаратқа сәйкес, кәсіпорынның 50 пайыздық үлесі ресейлік компанияға тиесілі.
Павлодар мұнай-химия зауыты (ПМХЗ) шілде айына, ал Атырау мұнай өңдеу зауыты (АМӨЗ) тамыз айына 17,5 мың тоннадан квота алғанымен, отынды көрші елге жөнелтпеді. Оның орнына барлық көлемді ішкі нарыққа бағыттау туралы шешім қабылданды. Сарапшылар мен Reuters дереккөздері бұл жағдайдың 5 негізгі себебін атайды:
1. Санкциялық тәуекелдер
Қазақстандық мұнай өнімдерін иеленушілер мен трейдерлер Батыс елдерінің екінші деңгейлі санкцияларына ілініп кетуден қауіптенеді.
2. Банктік төлемдердегі қиындықтар
Ресейлік банктермен есеп айырысу жүйесінің күрделенуі және халықаралық транзакциялық кедергілер қаржылық операцияларды жүргізуге мүмкіндік бермей отыр.
3. Ішкі нарықтағы жоғары сұраныс
Жазғы маусымда (егін орағы, демалыс кезеңі) Қазақстанның өз ішінде жанар-жағармайға деген сұраныс күрт артты. Елде отын тапшылығын болдырмау үшін үкімет басымдықты ішкі нарықты қамтамасыз етуге берді.
4. Бағаның тиімсіздігі
Қазақстандық АИ-92 бензинінің экспорттық бағасы тоннасына шамамен 1 100 – 1 200 доллар (зауыттан шыққандағы баға) болды. Оған теміржол тасымалының шығындарын қосқанда, бұл отын ресейлік жанармай құю станциялары (ЖҚС) үшін тым қымбатқа түсіп, тиімсіз болған.
5. Сапа стандарттарының айырмашылығы
Қазақстан зауыттары шығаратын бензин К-4 (Евро-4) стандартына сәйкес келеді. Ал Ресейдің ірі мұнай компаниялары өз ЖҚС желілерінде жоғарырақ К-5 (Евро-5) стандартын ұстануға тырысады
Павлодар МӨЗ шілдеде Ресейге 17,5 мың тонна АИ-92 шығаруға экспорттық квота алды, ал тамызда осындай көлемдегі бензинді Атырау МӨЗ-нан экспорттауға рұқсат етілді. Бірақ, Reuters дереккөздерінің айтуынша, ПМХЗ РФ-ға отын жөнелтпеген және АМӨЗ де мұны жоспарлап отырған жоқ. Жеткізулер ішкі нарыққа жіберіледі.
«Сауда компанияларындағы дереккөздер Қазақстанның ішкі нарығында мотор отыны көлемінің жеткіліксіздігі туралы айтып отыр», — дейді Reuters.
Батыс Қазақстан облысында орналасқан «Конденсат» МӨЗ (Мұнай өңдеу зауыты) — Ресей Федерациясынан келетін мұнайды өңдеп, дайын өнімді бөлісу (давальдық схема) бойынша жұмыс істейтін Қазақстандағы жалғыз зауыт.
Өнімді бөлісу үлесі
Зауыт Ресейден теміржол арқылы жеткізілетін шикізатты қабылдап, одан бензин мен дизель отынын шығарады:
- 70 пайызы — Ресей Федерациясына кері қайтарылады.
- 30 пайызы — Қазақстанның ішкі нарығын қамтамасыз ету үшін ел ішінде қалдырылады.
- Зауыттың қазіргі жағдайы мен меншік құқығы
- Меншік үлесі: Кәсіпорынның 50 пайыздық үлесі ресейлік компанияға (жанама түрде «Татнефть» құрылымдарына) тиесілі.
- Инвестиция және қарыз: Жаңа инвестор зауыттың Қазақстанның Даму банкі алдындағы 100 миллион долларға жуық берешегін толық өтеген.
- Қуаттылығы: Кәсіпорын жылына 850 мың тонна мұнай өнімдерін өңдеуге қауқарлы.
Жуырда энергетика министрі Ерлан Ақкенженов кәсіпорын көрші елге өнімнің 70% -ын жөнелтетінін, бірақ бензин мен дизельдің қалған бөлігі ішкі нарыққа түсетінін растады. Энергетика министрлігінің басшысы бұл Қазақстан үшін санкциялық тәуекел тудырмайды деп сендірді.
