Құрылтай – қоғамдағы өзекті мәселелер талқыланатын, ел дамуының басым бағыттары сараланатын платформа. Құрылтай мінберінен еліміздің билік жүйесін түбегейлі жаңғыртатын нақты реформаларды, заң үстемдігін орнықтыруды және халық мүддесін қорғайтын жаңа саяси этиканы дәріптейтін жаңашыл, жасампаз тұлғаларды күттік.
Тақырыпты Президент Тоқаевтың сөзімен жалғастырсақ, «мемлекеттің қандай шараны не үшін қолға алып жатқанын бәрі бірдей түсіне бермеуі мүмкін. Сондықтан реформаның мәнін әр адамға түсінікті тілмен жеткізу керек. Үкімет салық реформасына қатысты жаңа тәсілдерді ұсынды. Бұл шаралар, жалпы алғанда, дұрыс. Онда негізгі экономикалық және әлеуметтік факторлар ескерілген. Кәсіби мамандар да, жалпы жұртшылық та қосымша құн салығының мөлшерлемесін көтеру қажеттігіне түсіністікпен қарайды».
Қоғамда депутаттардың экономикалық біліктілігіне қатысты пікір негізінен сыни және екіұшты сипатта дамып келеді. Бір тараптан Парламент пен жаңадан құрылған Құрылтай құрамына кәсіби экономистер мен бизнес өкілдері келіп жатқаны байқалса, екінші тараптан халық пен тәуелсіз сарапшылар олардың нақты макроэкономикалық шешімдер қабылдаудағы қауқарына күмәнмен қарайды.
Бірақ депутаттарының экономикалық біліктілігіне қатысты қоғам мен тәуелсіз сарапшылар тарапынан негізінен мынадай сыни пікірлер айтылып жатыр
• Гуманитарлық және номенклатуралық басымдық: Құрылтай құрамында бұрынғы мемлекеттік қызметшілердің, зиялы қауым мен әлеуметтік-мәдени сала өкілдерінің үлесі жоғары. Күрделі макроэкономикалық реформаларды терең түсінетін кәсіби экономистер мен қаржыгерлердің аздығы сынға ұшырауда.
• Тәжірибесіз жаңа есімдердің көптігі: Жаңа заң шығарушы орган құрамының 75%-дан астамы (145 депутаттың 111-і) — парламенттік тәжірибесі жоқ жаңа тұлғалар. Олардың заң шығару және мемлекеттік бюджетті бекіту сияқты күрделі экономикалық процестерді игеру деңгейіне күмәнмен қарайтындар бар.
• Популизм қаупі: Депутаттардың басым бөлігі нақты экономикалық есептер мен нарық заңдылықтарына сүйенудің орнына, әлеуметтік ұрандар мен халыққа жағымды популистік бастамаларға бой алдыруы мүмкін деген қауіп айтылады.
• Комитеттерді басқару мәселесі: Негізгі қаржылық және экономикалық бағыттарды реттейтін комитеттерге (мысалы, Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитетіне Наталья Годунова, Қаржы және бюджет комитетіне Ольга Перепечина) бұрынғы мемлекеттік сектор жетекшілері тағайындалғанымен, жалпы депутаттық корпустың оларға кәсіби қолдау көрсету әлеуеті төмен деп бағалануда.
Дегенмен, сарапшылардың бір бөлігі бұл құрамның қоғамның түрлі жіктерін қамтитынын және нақты экономикалық шешімдер қабылдау кезінде сыртқы кәсіби сарапшылар мен институттардың көмегіне сүйену арқылы бұл олқылықтың орнын толтыруға болатынын алға тартады.
Қазақстанның экономикалық реформалары мен Құрылтай форматын талқылағанда, қоғам мен эксперттік орта ресми амплитудадан тыс, балама пікір айта алатын нақты аналитиктерді күтті.
• Айдархан Құсайынов: Ұлттық экономиканың қазіргі үлгісі өзін тауысқанын, теңгенің жасанды курсын және импортқа тәуелділікті үнемі көтеріп келе жатқан тәуелсіз экономист. Қоғам оның девальвация, инфляция және өнеркәсіпті қолдау туралы радикалды, бірақ шыншыл есептерін Құрылтай сияқты жоғары деңгейде тыңдағысы келеді.
• Мұрат Темірханов: Белгілі қаржы сарапшысы, макроэкономист. Мемлекеттің экономикаға шамадан тыс араласуын (квазимемлекеттік сектор) және Нацбанк саясатын кәсіби тұрғыда жүйелі түрде талдап, квазимемлекеттік компанияларды жекешелендіруді талап етіп келеді.
Қысқасы Халық пен сарапшылар қауымдастығы Құрылтай құрамынан және оның мінберінен келесі тұлғаларды көргісі келді:
• Тәуелсіз экономистерді: Билікке жағынбай, реформалардың балама нұсқаларын ұсынатын мамандарды.
• Ірі өндіріс иелерін: Көлеңкелі экономика мен монополияны жоюды ашық айтатын бизнес өкілдерін.
• Нақты сектор мамандарын: Ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және IT саласының практиктерін.
• Әлеуметтік топтар үнін: Кәсіподақ жетекшілері мен жұмысшы табының нақты мұңын жеткізушілерді.
• Аймақтық көшбасшыларды: Орталықтан тыс, шеткері аудандардың нақты экономикалық мәселелерін білетін тұлғаларды.
