Кедергі не ішкі нарықтағы тауарлық газ тапшылығы, инфрақұрылымның өткізу қабілетінің шектеулілігі және жаңа өңірлердің географиялық қашықтығы себебінен өте күрделі.
2026 жылғы мәлімет бойынша елді газдандыру деңгейі 64,2%-ға жетті, ал 2035 жылға қарай бұл көрсеткішті 80%-ға жеткізу жоспарланған. Алайда, бұл межеге жету бұрынғы жеңіл қарқынмен жүрмейді. Тұтыну көлемі жыл санап өсіп жатқандықтан, тек құбыр тарту жеткіліксіз, оның ішінде үздіксіз жүретін газ көлемі тапшы. Қашаған мен Қарашығанақтағы газ өңдеу зауыттарының құрылысы мен іске қосылу мерзімдері үлкен маңызға ие.
Солтүстікке газ жеткізетін «Сарыарқа» жобасының 2-ші және 3-ші кезеңдерін іске асыру «Бейнеу — Бозой — Шымкент» құбырының қуатын арттыруға тікелей тәуелді.
Сарапшылардың айтуынша, бұл бағыттың шығыны шаш-етектен. Ұзақ жылдар бойы ішкі нарықтағы газ бағасы әлеуметтік мақсатта төмен ұсталып келді. Энергетика министрлігі мен сарапшылардың айтуынша, бұл баға газ өндірушілер мен тасымалдаушылардың шығынын өтемейді. Сарапшылардың пікірінше, бұдан былай жетістікті тек «тартылған құбыр шақырымымен» немесе «газ жеткен ауылдар санымен» бағалау жеткіліксіз. Ең басты көрсеткіш – сол құбырдың ішіндегінақты газ көлемі мен оны халықтың тұтынуға сатып алу қауқарлығы болуы тиіс.
Сарапшы Олжас Байділдиновтың есептеуінше, Қазақстан алдағы жылдары Ресейден келетін газ импортын 10-12 миллиард текше метрге дейін арттыруға мәжбүр болуы мүмкін. Сондықтан 80%-дық межеге жету тікелей сыртқы келісімшарттар шарттарына байланысты болады. Байділдиновтың айтуынша, Қашағанда салынып жатқан газ өңдеу зауыты шамамен 1 млрд текше метр тауарлық газ береді, алайда бұл тұтынудың артуы аясында жеткіліксіз.
«Қазір талқыланып жатқан жаңа ГӨЗ — шын мәнінде, онда миллиардер ғана салынып жатыр. Елестетіп көріңізші: біз Ресейден 6 млрд текше метр импорттаймыз және қазір миллиардты салып жатырмыз. Бұл зауыт толық қуатында іске қосылғанда, бұл миллиард өсіп келе жатқан тұтынуда еріп, ешнәрсеге әсер етпейді», — деді сарапшы.
Ол қалған ірі жобалар әзірше техникалық-экономикалық негіздемелерді талқылау және дайындау сатысында екенін қосты.
ГАЗ ИМПОРТЫ ӨСУІ МҮМКІН
Сарапшының бағалауынша, Қазақстан қазірдің өзінде Ресейден шамамен 6 млрд текше метр газ импорттайды, ал алдағы жылдары бұл көлем 10-12 млрд текше метрге дейін артуы мүмкін.
«Газдандыру деңгейі, шын мәнісінде, біз «Газпроммен» келісе алатынымызға және осы газды қандай шарттармен импорттайтынымызға байланысты», — деп атап өтті Байділдинов.
Оның айтуынша, Есіл-Астана газ құбырының құрылысы солтүстік өңірлерге газ жеткізуге мүмкіндік береді, алайда оның жүктемесі өз өндіру, өңдеу және импорт көлеміне байланысты болады.
ГАЗДАНДЫРУ ҚАЛАЙ ЕСЕПТЕЛЕДІ
Сарапшы назар аударған тағы бір мәселе газдандыру деңгейін есептеу әдістемесіне қатысты. Оның айтуынша, магистральдық газ құбырын елді мекенге жеткізгеннен кейін статистикада оның барлық халқы ескерілуі мүмкін, алайда барлық үйлер газға қосылмаған. Мысал ретінде ол Қосшыны келтірді, оның бағалауынша, онда 120-150 мың адам тұрады.
«Ол жаққа газ жеткізілгенде есептерде 150 мың адам газдандырылады. Яғни, бұл 150 мың адам газды әлі ала қойған жоқ», — деп түсіндірді Байділдинов.
Оның пікірінше, статистикада газға техникалық қол жетімді және іс жүзінде қосылған тұрғындарды жеке ескеру керек. .
Мамандар алдымен қолда бар тауарлық газ көлемін нақты есептеп, содан кейін ғана жаңа тұтынушыларды қосуды жоспарлауды ұсынады. Қазіргі уақытта Қашаған (1 және 2,5 млрд м³) пен Қарашығанақта (5 млрд м³) салынып жатқан жаңа газ өңдеу зауыттары уақытында іске қосылмаса, елдегі газ тапшылығы тереңдей түспек.
Қазақстанның жер қойнауында газ қоры өте көп
Елімізде жылына 60-68 миллиард текше метрден астам шикі газ өндіріледі. Алайда, оның тек 27-30 миллиард текше метрі ғана өңделіп, тауарлық газға айналады. Осының кесірінен автогаз (сұйытылған газ) бен табиғи газдың ішкі тапшылығы сезіліп, көрші елдерден (Ресей) импорттауға тура келіп отыр.
Мұның басты себебі — елімізде өндірілетін газдың басым бөлігі «шикі» (ілеспе) газ күйінде шығады және оны тазалап, үйлерге жағуға жарамды «тауарлық газ» деңгейіне жеткізетін зауыттар жетіспейді. Қазақстандағы газ бағасы әлемдік деңгейден 12 есеге жуық арзан (мемлекет субсидиялайды). Төмен баға инвесторлардың жаңа газ өңдеу зауыттарын салуға деген қызығушылығын төмендетеді. Осыған байланысты соңғы уақытта тарифтер біртіндеп өсіп жатыр. Өндірілетін шикі газдың жартысына жуығы (мысалы, Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ кен орындарында) мұнай қысымын ұстап тұру үшін қайтадан жер астына айдалады.
Үкімет бұл тығырықтан шығу үшін бірнеше ірі стратегиялық жобаларды қолға алды:
- Жаңа зауыттар салу: Қашаған мен Қарашығанақта жаңа газ өңдеу зауыттары салынып жатыр. Бұл 2032 жылға қарай тауарлық газ өндірісін тағы 30%-ға арттыруға мүмкіндік береді.
- Жаңа құбырлар тарту: «Бейнеу – Бозой – Шымкент» желісін кеңейту және Ресеймен бірлесіп солтүстік аймақтарға арналған «Ишим – Астана» магистральды газ құбырын салу жоспарланған.
- Түйін: Газдың шикі қоры бізге толық жетеді, бірақ оны тазартып, халыққа жеткізетін инфрақұрылымды толық іске қосқанша (шамамен 2030 жылдарға қарай) Қазақстан ішінара сыртқы импортқа және газды үнемдеп тұтыну саясатына тәуелді болып қала береді.
- Ресеймен импорттық келісімдер: Инфрақұрылым толық дайын болғанша, әсіресе солтүстік және шығыс аймақтарды газдандыру үшін Ресейден келетін импорттық газға тәуелділік сақталады.
- Үнемдеу мәдениеті мен тариф реформасы: Үкімет газды бейберекет пайдалануды шектеу үшін ірі өндіріс орындарын өзге отынға көшіру және қарапайым тұтынушылар үшін «көп жақсаң – көп төлейсің» жүйесін енгізу арқылы үнемдеу саясатын жүргізіп жатыр.
Негізгі энергетикалық мәселелер
- Тапшылық: Елде электр қуаты мен газ тұтыну көлемі жыл сайын артып келеді.
- Тозу: Қолданыстағы жылу және электр станцияларының құрал-жабдықтары ескірген.
- Уақыт: Жаңа ірі нысандарды (АЭС, ірі ГЭС, ЖЭО) салу көп жылдарды талап етеді.
Тұрақтылықты сақтаудың қос тетігі
- Энергия импорты: Ішкі қуат жетіспеген кезде көрші елдерден (мысалы, Ресейден) электр энергиясын сатып алу мәжбүрлі түрде жалғасады.
- Ішкі үнемдеу: Энергия тиімділігін арттыру, өндіріске үнемді технологиялар енгізу және тұтыну мәдениетін өзгерту жүктемені азайтады.
2030 жылға қарай жаңартылатын энергия көздерінің (ЖЭК) үлесін арттыру және жаңа генерацияларды іске қосу арқылы ғана ел толық энергетикалық тәуелсіздікке қол жеткізе алады.
