2026 жылдың бюджеттік жоспарларында Үкімет алғаш рет нысаналы трансферттерден бас тартып, тек кепілдендірілген трансферттермен (2,77 трлн теңге) шектелуді көздеген болатын.
Алайда, бюджеттің кіріс бөлігінің толық орындалмауы және ірі инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру қажеттілігі мемлекетті баламалы қаржы көздерін іздеуге мәжбүрлеп отыр. Жаңа жоспар бойынша, алдағы 3 жылда қордан қосымша 5 триллион теңге нысаналы трансферт (2027 жылы – 2 трлн, 2028-2029 жылдары – 1,5 трлн теңгеден) алынады. Президент бұл қаражатты «шөп қорыған ит сияқты» шетелде сақтай бермей, ел ішіндегі әлеуметтік, энергетикалық және көлік инфрақұрылымының құрылысына (мектептер, ауруханалар, жолдар) жедел жұмсау қажеттігін қолдады.
Ұлттық қордың лимиті шектелген жағдайда, мемлекет қаржыны келесі негізгі бағыттар арқылы тартады:
1. Мемлекеттік қарызды ұлғайту (Облигациялар шығару)
Бюджеттегі жетіспеушілікті жабудың ең жедел әрі негізгі жолы – ішкі және сыртқы нарықтардан қарыз алу.
Еурооблигациялар: Халықаралық қаржы нарықтарында шетелдік валютада ұзақ мерзімді несиелер мен облигациялар тарту.
2. Ірі компаниялардың акцияларын сатып алу (Жанама трансферт)
Тікелей трансферттерге лимит қойылса да, Үкімет Ұлттық қордың қаражатын «жанама» жолмен пайдалану тәжірибесін қолданады:
- Қор қаржысына мемлекеттік ірі компаниялардың (мысалы, «Қазатомөнеркәсіп», «ҚазМұнайГаз» т.б.) акцияларын немесе облигацияларын нарықтық бағамен сатып алады.
- Бұл ретте қордың ақшасы Үкіметке (бюджетке) түседі, ал Ұлттық қордың балансында ақшаның орнына құнды қағаздар (активтер) пайда болады
3. Болжамды өзгерту және 2027 жылдан бастап жаңа трансферттерді бекіту
Ағымдағы жылдың тамыз айының соңында Үкімет пен Президент Қасым-Жомарт Тоқаев алдағы 2027–2029 жылдарға арналған жаңа бюджеттік жоспарды бекітті:
Үкімет бұрынғы шектеулерді қайта қарап, Ұлттық қордан алынатын нысаналы трансферттерді қайта енгізді.
Сарапшылардың пікірі басқа
Отандық сарапшылар, соның ішінде Мұрат Темірханов, Ұлттық қордан трансферттерді шамадан тыс алудың ел экономикасына тигізетін зардаптарын жиі көтереді. Оның айтуынша, мұндай бюджеттік саясат жоғары инфляциямен, ұлттық валютаның әлсіреуімен және халық табысының құлдырауымен байланысты, Үкіметтің Ұлттық қор қаражатын бюджет тапшылығын жабуға жиі пайдалануы — ел экономикасындағы ең көп талқыланатын маңызды мәселелердің бірі. Жоспарлаудың әлсіздігі мен шикізатқа тәуелділік қор активтерінің өсуін тежейді. Қордан алынған ақша экономикаға қолма-қол құйылып, ақша массасын көбейтеді. Бұл тауарлар мен қызметтерге сұранысты арттырып, бағаның өсуіне (инфляцияға) әкеледі. Бюджет тапшылығын жабу үшін қордан трансферттерді көбейту ұзақ мерзімді перспективада теңгеге деген сенімді азайтып, оның құнсыздануына ықпал етеді. Дайын ақшаға сүйену шикізаттық емес секторлардың (өндіріс, технология) дамуын тежейді.
Сарапшының айтуынша, құжаттардың толық нұсқасы әлі жарияланбаған, бірақ министрлердің сөздері бойынша үкімет контрциклдік салық-бюджет саясаты мен Ұлттық қорды пайдалану принциптерін бұзады деп айтуға болады.
Қаржыгер үкіметтің, ҚНДРА мен Ұлттық банктің бірлескен іс-қимыл бағдарламасы бюджет шығыстары мен Ұлттық қордан алымдардың өсуін шектеуді көздейтінін еске салады. Бұл бағдарлама өткен жылдың соңында бекітілді. Бірақ маусым айынан бастап үкімет қайтадан Ұлттық қордан қаражатты белсенді жұмсай бастады және тамыз айының соңына қарай алып қоюдың жылдық лимиті таусылды. Елдің «мұнай қоржынынан» 2,77 трлн теңге алынды.
«2026 жылға арналған республикалық бюджет туралы заң бойынша Ұлттық қордан түсетін трансферттер 2025 жылғы 5,25 трлн теңгеден 2026 жылы 2,77 трлн теңгеге дейін күрт төмендеді, бұл мемлекеттік қаржының тұрақтылығын арттыру үшін үкімет жариялаған контрциклдік салық-бюджет саясатына мүлдем сәйкес келді. Тамыздың аяғында Ұлттық қордан бөлінетін трансферттер бойынша лимит толығымен таусылғандықтан, үкіметте өте үлкен проблема туындайды — жыл соңына бюджетті қалай теңгеруге болады, себебі дәстүрлі түрде қыркүйектен бастап бюджет шығыстары, сондай-ақ инфрақұрылым мен әлеуметтік жобаларға бюджет инвестициялары күрт жеделдейді. Бұл жағдайда үкімет қыркүйекте жаңа парламенттен Ұлттық қордан бюджетке екі триллион теңгеге жаңа мақсатты трансферттерді бекітуді сұрайды», — дейді Мұрат Темірханов.
Үкімет жоспарлаудың әлсіздігінен Ұлттық қорға қолын қайта жібере бастады, деп есептейді қаржыгер. Қазақстан билігі ҚҚС көтерілгенімен де салық жинай алмайды. КТС бойынша жоспар шілденің соңына қарай тек 96,7% -ға орындалды, ал ҚҚС болжанғаннан 10% -ға аз жиналды (жоспардың 90,3%). Бірақ үкіметтің қасында әлі де Ұлттық қор бар, ол дұрыс ойластырылмаған жоспарлар нашар жүріп жатқан кезде әдетте «құтқару шеңбері» ретінде пайдаланады.
Нәтижесінде 2027 жылға қордан бюджетке трансферттер шамамен 60% -ға — 2,77 трлн теңгеден 4,43 трлн теңгеге дейін ұлғайды. Жаңа жоспарда бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 1,7% -дан 2,3% -ға дейін ұлғайды. Мұнай емес тапшылық — 3,7% -дан 5,3% -ға дейін. Қайта қарау көрсеткіштердің нашарлауы мен мемлекеттік қаржының тұрақтылығының төмендеуі жағына қарай жүруде. Сарапшының пікірінше, бұл макроэкономикалық тұрақтылыққа сөзсіз әсер етеді.
«Инфляция мен несиелердің пайыздық мөлшерлемесі жоғары деңгейде қалады, ал халықтың нақты табысы төмендеуді жалғастырады. Әсіресе, бюджет шығындары мен инвестициялардың өсуінен үкімет 2027 жылы сауда теңгерімінің профицитін күрт төмендетуді жоспарлап отыр, бірақ келесі жылы Қазақстаннан мұнай экспортының көлемі рекордтық деңгейде болуы мүмкін. Мұнай елі үшін сауда балансының осындай күрт төмендеуі ұлттық валютаның күрт әлсіреуін білдіреді, бұл бүкіл экономикаға кері әсерін тигізеді», — деп қорытындылады Мұрат Темірханов.
