Қазақстан Ұлттық банкі базалық мөлшерлемені 16,25%-ға дейін төмендеткенімен, несие пайыздарының бірден арзандамайтынын бас банкир Тимур Сүлейменов экономикалық заңдылықтармен түсіндірді.
Оның уәждері мен тәуелсіз сарапшылардың пікірін негізгі факторлар бойынша топтастыруға боладыТимур Сүлейменов базалық мөлшерлемені қысқа мерзімді құрал деп атады және оның деңгейін несиелер құнымен байланыстырмауға шақырды. «Біз базалық мөлшерлемемен үш жылдық, бес жылдық, жеті жылдық және т.б. несиелерге әсер етпейміз (кем дегенде тікелей). Бұл жағдайды назарға алу керек», — деді ол.
Ұлттық банктің базалық мөлшерлеме бойынша ағымдағы шешімдері қабылданған міндеттемелердің шарттарына әсер етпейді, деп атап өтті ҚР ҰБ төрағасы.
Бұл ретте ол экономикадағы ақша құнына жанама әсер ететін басқа факторға да назар аударды.
«Биыл банктердің кірістілігі абсолюттік мәнде де, пайыздық мәнде де айтарлықтай төмендеді. Өте жоғары Return on Assets және Return on Equity уақыты аяқталды. Бірқатар салықтық новеллалар, функционалдық реттеу, макро- және микроқаржылықреттеу шаралары іске асырылды. Менің ойымша, қазір банктік кірістілікті қалыпқакелтіру және тиімділікті кредитор жағына да, қарыз алушы жағына да бөлу жүріпжатыр», — деп қосты Сүлейменов.
Қысқасы:
• Базалық мөлшерлеме өзгерген сәттен бастап оның нақты банк өнімдері мен несие нарығына әсер етуі үшін белгілі бір уақыт аралығы (лаг) қажет. Ақша құнының экономикаға берілуі бірден орындалмайды.
• Бұрынғы келісімшарттардың өзгермеуі: Халық бұрын алған несиелердің шарттары бекітіліп қойған. Несие мерзімі аяқталғанша немесе қайта қаралғанша оған жаңа мөлшерлеме мүлдем әсер етпейді.
• Банктер табысының қалыпқа келуі: Сүлейменов банктердің «аса жоғары табыстылық» кезеңі артта қалғанын айтты. Салықтық және реттеушілік өзгерістердің әсерінен банктердің кірісі қазірдің өзінде төмендеп, нарық теңгеріліп жатыр.
Ұлттық банктің соңғы шешімдері нарыққа айтарлықтай әсер етіп, ақша-кредит саясатын біртіндеп жұмсарту үрдісін (easing cycle) жалғастырды. Бұл нарық күткеннен (сарапшылар 25 базистік тармаққа төмендейді деп болжаған) батылырақ қадам болды. Нарық қатысушылары мен халық арасында инфляциялық күтулер азайды (шілдедегі халық болжамы 13,4%-дан 12,1%-ға төмендеді). Бұл экономикалық тұрақтылыққа деген сенімді арттырды.
Тәуелсіз сарапшылар не дейді?
Тәуелсіз экономистер мен қаржы сарапшылары Ұлттық банктің бұл қадамын құптағанымен, кредиттердің жақын арада айтарлықтай арзандамайтынына бірнеше себеп келтіреді:
• Номиналды базалық мөлшерлеме 16,25% болғанымен, тамыздағы инфляцияны (9,8%) шегергендегі нақты мөлшерлеме шамамен 6,45%-ды құрайды. Бұл – әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі, демек, ақша-кредит саясаты әлі де қатаң күйінде қалып отыр. Жоғары нақты мөлшерлеме теңгедегі активтерді (мысалы, депозиттерді) тартымды етеді. Адамдар ақшаны жұмсаудан көрі, жинақтауды жөн көреді. Бұл сұранысты азайтып, бағаның өсуін тежейді. Бизнес пен халық үшін қарыз алу құны жоғары деңгейде қалады. Бұл экономикалық белсенділіктің өсуін баяулатуы мүмкін.Сыртқы инвесторлар үшін мұндай жоғары нақты мөлшерлеме төмен инфляция кезінде жоғары табыс әкелетіндіктен, теңгеге деген сұранысты арттырып, оның бағамын нығайтуға септігін тигізеді.
Трансмиссиялық механизмнің баяулығы: Базалық мөлшерлеменің төмендеуі алдымен депозит нарығына (бірнеше аптада), ал несиелерге тек алты ай немесе одан да ұзақ уақыттан кейін ғана әсер ете бастайды. Бұл өте дұрыс және қаржы нарығына тән заңды құбылыс. Мұны экономикада монетарлық саясаттың трансмиссиялық механизмі (немесе уақыттық лаг) деп атайды. Базалық мөлшерлеме төмендегенде, Ұлттық банк беретін ақша арзандайды. Банктер үшін салымшыларға бұрынғыдай жоғары пайыз төлеу тиімсіз болады. Олар өз шығындарын азайту үшін депозит мөлшерлемелерін тез арада төмендетеді. Банктер нарықтағы жағдайға байланысты жаңа салымдарды қабылдау шарттарын бірнеше күннің ішінде-ақ өзгерте алады.
Несиеге әсер ету мерзімін ұзақ күтеміз бе?
• Несие — бұл ұзақ мерзімді және тәуекелі жоғары құрал. Банктер экономиканың шынымен тұрақталғанын және базалық мөлшерлеменің қайта өсіп кетпейтінін анықтау үшін нарықты ұзақ бақылайды. Банктер қазір беріп жатқан несиелерін бұрын жоғары пайызбен тартылған (мысалы, 1-2 жылдық) депозиттер есебінен қаржыландырады. Сондықтан жаңа, арзан ақша портфелі қалыптасқанша несие пайызын бірден түсіре алмайды. Банктер өз пайдасын (маржасын) барынша ұзақ уақыт жоғары деңгейде ұстап қалуға тырысады.
Қосымша тәуекелдер: Банктер несие пайызын белгілегенде тек базалық мөлшерлемеге қарамайды. Олар қарыз алушының тәуекелін, инфляциялық күтулерді және қаржыландырудың ішкі құнын есепке алады, сондықтан мөлшерлеменің 0,5 пайыздық тармаққа түсуі несиелерді бірден күрт арзандатпайды. Мұның негізгі себептерін мынадай факторлармен нақтылауға болады: Банктер несиеге беретін ақшаны негізінен халықтың депозиттерінен жинайды. Егер депозиттер бұрынғы жоғары мөлшерлемемен тартылған болса, банк үшін бұл қаражаттың құны әлі де қымбат болып қала береді. Қарыз алушының несиені қайтара алмау тәуекелі неғұрлым жоғары болса, банк өзін сақтандыру үшін пайыздық мөлшерлемені соғұрлым жоғарылатады. Әсіресе қамтамасыз етусіз (кепілсіз) тұтынушылық несиелерде бұл фактор өте маңызды. Егер алдағы уақытта инфляция қайта өсуі мүмкін деген қауіп болса, банктер ұзақ мерзімді несиелердің пайызын төмендетуге асықпайды.
