Бұл шешімді Қытайдың Радио және теледидар жөніндегі ұлттық басқармасы (NRTA) мен Киберкеңістік әкімшілігі (CAC) қабылдаған. Қытайда фанаттық мәдениетті («фандомдарды») шектеу және танымал жұлдыздардың байлығы мен жеке өмірін көрсетуге тыйым салу саясаты қазіргі уақытта (2026 жылы) одан сайын қатайып, толық жүйелі бақылауға көшті деп жазады chinalawtranslate.com.
Желідегі танымал блогерлер мен инфлюенсерлерге қаржы, заң, медицина немесе білім беру сияқты «салмақты» тақырыптарда сөйлеу үшін арнайы кәсіби дипломы немесе мемлекеттік лицензиясы болуы міндеттелді. Тиісті құжаты жоқтардың бұл тақырыптарда контент жасауына блог қойылады
Теледидар мен БАҚ-тағы негізгі тыйымдар
• Байлық пен даңқты көрсетуге тыйым: Жұлдыздардың қымбат мүліктерін, сәнді өмірін және «бейәдеп» интернет атақ-даңқын теледидар мен әлеуметтік желілерде жарнамалауға болмайды
• Реалити және талантар шоуларына шектеу: Жастар арасында кумир (идол) қалыптастыратын шоулар, дауыс беру арқылы жұлдыз шығаратын бағдарламалар және танымал адамдардың балалары қатысатын реалити-шоулар эфирден толықтай дерлік алынып тасталды.
• Сырт келбет пен эстетикаға қойылатын талаптар: Телеарналарға «әйел тәрізді» (нәзік, тым қатты боянатын) ер адамдарды және «дұрыс емес эстетиканы» көрсетуге шектеу қойылды. Билік ер азаматтардың бойындағы батылдық пен ұлттық мінезді насихаттауды талап етеді.
• Табысты бақылау: Жұлдыздардың тележобалардан алатын шамадан тыс жоғары гонорарлары (жалақылары) шектелді және салықтан жалтару мәселелері қатаң қадағалануда
The Straits Times Қытайдың бұл қатаң саясаты елдегі ең танымал, миллиондаған оқырманы бар алпауыт жұлдыздар мен блогерлердің (инфлюенсерлердің) мансабын бір күнде дерлік жойып жібергенін жазған. Қытайдың Киберкеңістік әкімшілігі (CAC) «Таза және жарқын» (Clear and Bright) науқаны аясында салықтан жалтару, байлықпен мақтану және уытты фанаттық мәдениетті қоздыру айыптарымен жүздеген танымал тұлғаларды қара тізімге енгізді. Әлеуметтік желілердегі шектен тыс байлық пен сән-салтанатты көрсету (байлықпен мақтану) жастар арасында депрессия мен теңсіздік сезімін тудыратыны ғылыми дәлелденген.
Ал әлемдік қауымдастық бұл тәжірибенің әлеуметтік пайдасы мен саяси зиянының қайсысы басым екенін талқылап жатыр
Сондықтан басқа елдердің әлеуметтік желі пайдаланушылары да мұндай мазмұнды шектеу идеясын іштей қолдаса да қарсылықтар байқалып қалады. Батыс елдерінде (АҚШ, Еуропа Одағы) мемлекеттік деңгейде тікелей бұғаттау немесе жеке аккаунттарды заңмен жауып тастау әдістері сирек қолданылады, себебі бұл сөз бостандығы мен нарық заңдарына қайшы келеді. Оның орнына Батыс қоғамы, сот жүйесі және IT-алпауыттар «пайдаланушының қауіпсіздігін арттыру», «жасөспірімдердің психикасын қорғау» және «алгоритмдік шектеулер» сияқты балама тетіктерді іске қосады. Егер қолданушы (әсіресе жасөспірім) қымбат брендтер, люкс өмір немесе белгілі бір жұлдыз туралы видеоларды қайталап көре берсе, TikTok пен Instagram алгоритмдері оған бұл тақырыпты ұсынуды автоматты түрде азайтады. Бұл жастардың бір тақырыпқа (немесе кумирге) соқыр байланып, тәуелді болуының (addiction) алдын алады. Платформалар жасөспірімдердің аккаунттарында лайктар мен реакциялар санын автоматты түрде жасырады. Бұл фэндомдардың өз кумиріне миллиондаған лайк жинап беру үшін жасанды жарыс ұйымдастыруына және қарапайым жастардың өзгелердің танымалдылығына қарап депрессияға түсуіне тосқауыл қояды
Батыс БАҚ-тары (CNN, BBC, Reuters) мен құқық қорғаушылар бұл қадамды Қытай Коммунистік партиясының жастар санасын толық бақылауда ұстау және баламалы «идолдардың» (жұлдыздардың) ықпалын жою әрекеті деп санайды. Батыс үшін бұл — сөз бостандығы мен жеке өмірге қол сұғушылық. Батыстың ірі брендтері (сән үйлері, технологиялық алпауыттар) Қытайдағы бұл тыйымдардың кесірінен үлкен нарықтан айырылып жатқанына қынжылады, себебі олар өз тауарларын ілгерілету үшін жергілікті танымал блогерлер мен жұлдыздардың беделіне сүйенетін. Әсіресе Оңтүстік Кореяның K-pop индустриясы бұл тыйымнан қатты зардап шекті. Қытай билігі корей топтарының (мысалы, BTS, Blackpink) қытайлық фэндом-аккаунттарын бұғаттап, олардың Қытай нарығындағы белсенділігіне бейресми шектеу қойды. Салдарынан Корея мен Жапонияның шоу-бизнес агенттіктері өз нарықтарын Батыс пен Оңтүстік-Шығыс Азияға қарай қайта бағыттауға мәжбүр болды.
Бір жағынан, дамыған елдер мен халықаралық қауымдастық мұны адам құқықтарын шектеу және мемлекеттік цензура ретінде айыптаса, екінші жағынан, көптеген елдердің қоғамы мен мамандары фанаттық мәдениеттің (фэндом) жастарға тигізетін кері әсерімен күресу тәсілін ішінара қолдайды немесе қызығушылықпен бақылап отыр.
Біздің елдің ұстанымы
Президент Қасым-Жомарт Токаев өз сөздерінде әлеуметтік желілердегі «бекер мақтаншақтық пен көрсетпелі байлық культін» (показная роскошь) бірнеше рет айыптап, қоғамда мұндай мінез-құлықты дәріптеуді тоқтату керектігін ескертті.Мемлекет идеологиялық деңгейде жастарды жұлдыздарға соқыр табынуға емес, еңбекқорлық пен білімге бағыттау саясатын ұстанады. Қытайдың фанаттық мәдениетті (Idol culture / «Цюаньцюань») мемлекеттік деңгейде қатаң шектеуі Қазақстан мен ТМД нарығына тікелей геосаяси қауіп төндірмейді, бірақ біздің медиа, шоу-бизнес және жастар мәдениетіне айтарлықтай жанама әсерін тигізед Нарық бұл үндеуге бизнес-модельдерді өзгерту, мазмұнды (контентті) трансформациялау және жаңа тұтынушылық трендтерді қалыптастыру арқылы жауап берді. Әлеуметтік желілерде қымбат көліктерді, брендтік киімдерді және сәнді өмірді шектен тыс көрсету (хайп) азая бастады. Блогерлер өз аудиториясына жақын болу үшін қарапайым әрі шынайы контент (lifestyle) жасауға көшті. Оңай ақша табу» марафонының орнына нақты мамандықтар, шағын және орта бизнес ашу, өндіріс пен қолөнерді дамыту туралы контенттің үлесі артты. Мемлекеттік деңгейдегі ескертулерден кейін, сапасыз онлайн-курстар мен «тез байып кету» марафондарын сататындарға сұраныс төмендеді.
Қытайдың бұл қадамы біздің қоғамда да үлкен пікірталас тудырды. Әлеуметтік желілердегі жеңілтек контентке, блогерлер мен жұлдыздардың астамшылық әрекеттеріне наразы отандық сарапшылар мен ата-аналар «Қытайдың бұл тәжірибесін бізге де енгізу керек» деген ұсыныстар айта бастады.
Қазақстанның медиа кеңістігін реттеу және дәстүрлі құндылықтарды қорғау мәселесінде үлгі ретінде талқыланады
Қытай билігі жастардың назарын шоу-бизнес жұлдыздарынан ғана емес, сонымен бірге ғалымдар мен дәрігерлерге, еңбек адамдарына бұруды мақсат етті. Бұл тренд Қазақстанға да әсер етіп, қоғамда «блогерлер мен әншілерді емес, ғалымдарды, спортшылар мен интеллектуалдарды трендке шығару керек» деген түсініктің күшеюіне ықпал етті. Біздің елде нарықтық экономика мен сөз бостандығы принциптері қолданылатындықтан, шоу-бизнес пен блогерлердің әрекеті либералды форматта дамиды. Дегенмен, соңғы жылдары мемлекет тарапынан артық байлықты көрсету (показная роскошь), заңсыз лотереялар мен қоғамдық этиканы бұзу мәселелеріне бақылау айтарлықтай күшейтілді.
