Президент әскери реформаны бекітті. 6+6 жүйесі, дрон әскері, жаңа басқару. Бірақ реформаның сыртында бір сауал тұр: ертеңгі соғыстың ақылын өзіміз жасай аламыз ба?Қолымыздағыға қарайық.
Қағазда отандық, ішінде импорт «Арлан» – соның мысалы. 2017 жылы ашылған «Қазақстан Парамаунт» зауыты Оңтүстік Африкамен бірге құрастырады. Есепте – 70 пайызы отандық. Ішіне кірсең – сауыты ғана біздікі. Жылукөзгіші Франциядан, байланысы Израильден, қозғалтқышы Германиядан, модулі түрік Aselsan-нан.
Әлемде MRAP класының бос көлігінің өзі 1,5 млн доллардан басталады. Біздікі одан арзан. Бірақ арзан болса да, ең қымбат бөлшегі – миы – әлі шетелдікі. Бұл бір зауыттың емес, бүкіл саланың дерті. Алматыдағы 405-зауыт – Кеңес заманынан қалған жалғыз авиажөндеу орны. 2012 жылы Eurocopter-мен ЕС145 құрастыруды бастады. Бастапқы үлес – 5 пайыз, тек бұранда бұрау. 50 пайызға жетеміз деген жоспарға 13 жыл болды, әлі 25 пайыздан аспаймыз. Қозғалтқыш пен редукторды жасай алмаймыз.
Енді жерден көкке көтерілейік. Ертеңгі соғыстың басты қаруы – дронда жағдай тіпті қиын. «Шапағат» барлаушымыздың моторы Қытайдан, көзі Америкадан. Түркиядан Anka аламыз деген келісім әлі орнында тұр. Үшеуі де бір шындықты айтады: біз жасаушы емеспіз, құрастырушымыз.
Ал соғыс ережесі өзгерді
Украина көрсетті: майданды қымбат танк емес, 500 долларлық FPV-дрон шешеді. Бізде ондай дронды мыңдап жинайтын конвейер бар ма? Жоқ.
Қайта әскердің 70 пайызы – әлі кеңестік үлгі: Т-72, БТР-82, Су-30СМ, С-300. Оның бәрінің миы – автоматтандырылған басқару, радиолокация, байланыс – Мәскеудің кодымен келеді. Тактикалық деңгейде де сол: Чип жоқ. Әскери чип шығаратын зауыт жоқ.
Спутник жоқ. GPS – Американікі, ГЛОНАСС – Ресейдікі.
РЭБ жоқ. «Житель», «Леер» кешендері – түгел ресейлік. Өзіміздің кодын жазатын IT-рота 2023 жылы ғана құрылды.Сөйтіп, тән бар, жан бөтен. Басқалар қалай өсті? Осы жерде басқа елге бұрылып қарайық.
Түркия 20 жыл бұрын гараждан бастады. Baykar-ға мемлекет сенді. Ешкім алмаған кезде алғашқы 10 дронын мемлекеттің өзі сатып алды. Құласа да, қымбат болса да, ақшасын төледі. Бүгінде жылына 2 млрд долларлық дрон сатады. Израильде әр зауыттың жанында ондаған стартап бар. Әскерде тапқан өнертабыс ертең егісте жұмыс істейді.
Ал бізде – тендер. Жылына бір рет. Тағдырды инженер емес, есепші шешеді. Қайсы арзан – соны алады.Айырмашылық осында: олар жасаушыға ақша салды, біз сатып алушыға.
Миды кім жасайды?
Қағазда екі мекеме бар, нәтиже әзірге жоқ.«Қазақстан Инжиниринг» – 27 зауыт. Бірақ көбі – жөндеу шеберханасы.Университет – үміт енді пайда болды. Энергетика және байланыс университеті 2024 жылы «Дрондар және автономды жүйелер» мамандығын ашты. Алғашқы түлек – 2028 жылы. Түркістандағы 5574 бөлімде FPV үйрету енді ғана басталды. Яғни миды жасайтын адамды енді оқыта бастадық.Осыдан кейін не істеу керек деген сұраққа Президенттің өзі жауап берді.
Не істеу керек?
Тоқаев:
«Армия өткен ғасырда қалды. Әдемі есеп керек емес». Шешім үш қадам:
Бірінші – сатып алуды өзгерту. Заңға бір сөйлем қосса жеткілікті: «Шетелдігінен 30 пайыз қымбат болса да, отандық үлгіні ал». Осы бір сөйлем саланың тағдырын шешеді.
Екінші – зертхана ашу. Назарбаев Университеті мен Сәтбаев жанынан «Дрон лаб» ашу. Студент дәріс емес, дрон құрастырсын.
Үшінші – сарбазды зауытқа жіберу. 6+6-ның екінші 6 айы казармада емес, зауытта өтсін. Бала қашпайды, инженер болып қалады. Полигонда дронды лейтенант басқарады. Ал пульттің миын, кодын, чибін кім басқарады? Әзірге бөтен ел.
Біз үшін ең қауіптісі – танктің аздығы емес, дронның миын жазатын жүз бағдарламашының жоқтығы. Бізде танк бар. Енді ақылын қайтару керек.
