Мемлекет 30 жылда Болашаққа 97,4 млрд теңге жұмсап, 12 731 түлек дайындады. Жылына бюджеттен 25 млрд теңге, яғни 100 млн доллар шетел университеттеріне кетеді. Бірақ Лондонда қызыл диплом алған жасты Астанада неге жабық есік күтіп тұр?
97 млрд қайда кетті?
Орта есеппен бір магистрантқа АҚШ-та 47,7 млн, Британияда 18,9 млн теңге кетеді. Қайтарымы бар сала – медицина. 545 түлек 213 мың күрделі операция жасап, 1/75 мультипликатор әкелді. Бұл – үлгі.
Бірақ басқа салада көрініс басқа
Ауыл шаруашылығына небәрі 156 маман дайындалса, инженерия мен IT бағытында дайындалған 3 мыңнан астам түлектің 70 пайызы Алматы мен Астанада қалды. Өңірге барған жоқ.
Неге жабық есік?
Себебі жалақы мен талап сәйкес келмейді.Өңірде ұсынылатын жұмыс – 110 мың теңге, ал қалада ипотека – 300 мың. Түлек «Лондонда оқып келдім, неге 110 мыңға істеуім керек?» дейді, кәсіпкер «ЕТЖ 110 мың болса, мен 3 адамды қысқартамын» дейді. Екеуі екі жақта қалып қойды.
Сарапшы Саида Төленова айтқандай, егер кәсіпкер жүктемені алдын ала есептей алмаса, ол көлеңкеге кетеді. Болашақ түлегін алу – кәсіпкер үшін қосымша 426 млрд теңгелік жалпы жүктеменің бір бөлігі болып көрінеді.
Бағдарламаны жабу емес, еңбек нарығына бейімдеу керек:
Өңірлік квота: Жетісу, Абай, ШҚО-ға барған түлекке үй және 50 пайыз үстемеақы. Сонда 97 млрд Алматыда шаң болып емес, өңірде өнім болып қайтады.
ЕТЖ-мен байланыстыру: Болашақ түлегін жұмысқа алған шағын кәсіпкерге 3 жыл ЕТМҚ жеңілдігі мен тексеруге мораторий берілсе, кәсіпкер «алмаймын» демейді. Сұранысқа қарай оқыту: Былтыр 555 стипендияның көбі – жалпы менеджмент. Ал нарықта сұраныс бар агроном, инженер, технолог – 20 пайыз ғана. Квотаны Ұлттық экономика министрлігі емес, жұмыс берушілер айқындауы керек.
Түйін:
Біз 97 млрд-қа диплом сатып алдық, бірақ сол дипломға жұмыс орнын дайындамадық. Лондонда қызыл диплом көбейген сайын, Астанада жабық есік көбеймеуі үшін, Болашақ диплом үшін емес, жұмыс орны үшін жұмыс істеуі керек.
