1 қыркүйектен бастап ҚР СТ 1756-2026 «Сауда қызметтері. Жалпы талаптар» ұлттық стандарты күшіне енді. Бұл – Үкіметтің әлеуметтік азық-түліктегі делдалдармен күрестегі 4-ші әрекеті. Алдыңғы үшеуінің нәтижесі жартыкеш болды, себебі заңда «делдал кім?» деген нақты өлшем болмады.
Енді өлшем бар: қоймасы, көлігі, құжаты жоқ делдал 19 емес, уақытша 31 әлеуметтік тауардың тізбегіне де кіре алмайды.
Алдыңғы әрекеттер не берді?
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев: 2022 жылы қаңтарда «Жеке операторлар өткеннің еншісінде қалуы керек. Бұрын «откупщиктер» деген термин бар еді. Көптеген делдалдық тізбектерді жою керек», – деп тапсырма берді. Нәтиже: Ұран болды, өлшем болмады.
2-әрекет – 2022-2023. 5-ші монополияға қарсы пакет қабылданды. 65 млрд теңгенің заңсыз шығарылған активі қайтарылды. Нәтиже: Ірі нарықтар тексерілді, азық-түлік ұсақ делдалдарына жетпеді.
3-әрекет – 2024-2025. 2024 жылы 97 монополияға қарсы тергеу, 2025 жылы 1 179 өңірлік комиссия отырысы өтті. 3 268 тиімсіз делдал анықталды, 2 758 хаттама толтырылды, 510 делдал тізбектен шығарылды, 57,1 млн теңге айыппұл салынды. Нәтиже: Әкімшілік жолмен қуу басталды, бірақ сотта делдал «тасыдым» деп ақталып кететін.
4-әрекет – 2026, 1 қыркүйек. ҚР СТ 1756-2026 күшіне енді. Онда: Көтерме жеткізуші = сатып алады + тасиды + сақтайды + қаптайды + құжаты бар. Бұл – экономиканың досы. Тиімсіз делдал = тек қайта сатады, қоймасы жоқ, көлігі жоқ, шығынын дәлелдей алмайды. Бұл – «жұмыртқадан жүн қырқушы».
Жаңа кейстер не дейді?
2026 жылдың қаңтарынан тізім 19-дан 31-ге кеңейді. Оған қызанақ, қияр, алма, сәбіз, қырыққабат кірді. Себебі инфляцияға қатты әсер ететін 9 тауар анықталды: картоп, пияз, сәбіз, қырыққабат, күнбағыс майы, ұн, сиыр еті, күріш, рожки.
Сонымен қатар, Ақкөл, Көкшетау, Павлодарда азық-түлік ваучері пилоттық жобасы басталды. Бұл – халықтың осал тобына делдалсыз бағамен азық алуға мүмкіндік. Түйін
Алдыңғы 3 рет «қуамыз» дедік, бірақ қалай танимыз деген өлшем болмады. Енді өлшем бар. Егер «Сауда тізбегі» жүйесі арқылы әр тауардың электронды шот-фактурасы қадағаланса, 510 делдалдың қуылуы 3 мыңға жетеді. Сөредегі баға өндірушінің маңдай тері мен адал жеткізушінің еңбегінен ғана тұрады.
