Үкімет тарапынан әлеуметтік төлемдерді қысқарту туралы ұсыныс жиі айтылған сайын сарапшылар квазисектордағы ұйымдарды қысқарту қажеттігін айтып жүр. Сарапшылардың бұл ұстанымы бюджетті оңтайландыру мақсатында мемлекеттік шығындарды азайту қажеттілігінен туындайды.
Әлеуметтік төлемдер халықтың осал топтарын қолдауға бағытталған, ал квазимемлекеттік сектор (мемлекеттік кәсіпорындар, холдингтер) көбінесе бюджетке артық салмақ түсіреді. Сондықтан, сарапшылар ең алдымен тиімсіз жұмыс істейтін квазисектор ұйымдарын қысқарту мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелерін орындауға мол мүмкіндік беретінін айтады.
Квазисекторды реформалаудың негізгі себептері:
- Бюджетке түсетін ауыртпалық: Квазимемлекеттік компаниялар мен олардың аппараттарын ұстау мемлекетке қымбатқа түседі. Қаржыны оңтайландыру оларды қысқарту немесе жекешелендіру арқылы жүреді.
- Әлеуметтік мақсаттылық: Экономистер халықтың әлеуметтік төлемдерін шектегенше, квазимемлекеттік сектордың есепсіз шығындарын, басқарушы менеджерлердің сыйақыларын қысқарту әділетті деп санайды
Квазимемлекеттік секторды 50%-ға қысқарту мемлекеттік бюджет шығындарын күрт азайтып, жеке кәсіпкерлікке жол ашатыны айтылған. Бұл пікірге қарсы топ , бұл шешім монополия, қызметкерлерді жұмыстан босату және әлеуметтік тәуекелдер сияқты кері әсерлерді тудыруы мүмкін екенін алға тартады.
Қазақстандық экономист Марат Абдурахманов мемлекеттік органдардың жұмысын қайталайтын квазимемлекеттік сектордан 500 мың адамды шығаруды ұсынды. Оның пікірінше, бұл саланы оңтайландыру бюджетке түсетін жүктемені айтарлықтай азайтуға және әлеуметтік шығыстарды қысқартудан бас тартуға мүмкіндік береді.
«Ресми деректер бойынша өндірістік емес квазимемлекеттік секторда шамамен 0,5 млн адам жұмыс істейді. Егер біз квазимемлекеттік секторды толығымен жабсақ, онда бұл адамдардан тек мемлекеттік функцияларды нақты атқаратын адамдар ғана қалады. Қазір 80 000-ға жуық мемлекеттік қызметкер атқарып жатқан функциялардың қайталануын болдырмау жылына кемінде 300 млрд теңге үнемдеуге мүмкіндік береді», — деп жазды Абдурахманов Facebook аккаунтында.
Автор үнемдеудің негізгі әлеуеті еңбекақы қорымен емес, мемлекеттік сатып алу көлемімен байланысты деп санайды. Оның айтуынша, бұл мақсатқа жыл сайын 1,2 трлн теңге жұмсалады. Бұдан басқа, экономист Қазақтелеком, Қазмұнайгаз, Қазатомөнеркәсіп мемлекеттік компанияларының табысы бюджетке кетеді деп есептейді. Оның мәліметінше, өткен жылы бұл сома 2 трлн теңгеден асты.
«Үкімет пен президент осының бәрін біліп, бұл шығындарды емес, әлеуметтік саланы қысқартады. Менің пікірімше, мұндай шешімнің, азаматтардың зейнетақы жинақтары бойынша дефолт жариялаудың негізі жоқ. Бұл 90-шы жылдардағыдай жаппай көлеңкеге кетуге алып келеді», — деп санайды сарапшы.
Абдурахмановтың пікірінше, мұндай тәсіл іскерлік белсенділікке теріс әсер етіп, көлеңкелі экономиканың өсуіне алып келуі мүмкін. Ол сондай-ақ бюджет тапшылығы жағдайында, Ұлттық қор қаражатын есептемегенде, мемлекеттік шығыстардың құрылымын қайта қарау және квазимемлекеттік сектор ресурстарын неғұрлым тиімді пайдалану қажет деп санайды.
