Қазақстанда екі ірі қор алаңын, KASE Қазақстан қор биржасын және AIX «Астана» халықаралық қаржы орталығының биржасын біріктіру идеясынан бас тартты.
Екі биржа да толықтай бірігіп кетпейді. Әрқайсысы өз алдына жеке заңды тұлға және алаң ретінде қалады.Бірақ сауда-саттық жүйелерін, клирингтік және есеп айырысу тетіктерін бір-біріне ыңғайлы ету (интеграциялау) көзделіп отыр. Екі алаңдағы инвесторлар мен брокерлер үшін ережелер мен талаптарды барынша ұқсас ету процесі жүруде. Қазақстанның қос қор биржасын (KASE және AIX) толық механикалық түрде біріктіруден бас тартып, оларды бір технологиялық платформа негізінде үйлестіру (синергия) туралы шешімі екі алаңның да бірегей артықшылықтарын сақтап қалуға бағытталған. Реттеуші органдар (Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мен Ұлттық банк) екі биржаны бір құрылымға күштеп қосудың орнына, олардың ережелері мен инфрақұрылымын біртіндеп жақындату (синхронизациялау) моделін тиімді деп тапты.
Нарықтық өнімдер мен монетизация
- KASE-нің өміршеңдігі: Биржаның басты бизнес-тірегі — ақша және валюта нарығы. Ұлттық банктің ноталары, мемлекеттік облигациялар мен валюталық своптар KASE-ге тұрақты әрі үлкен көлемдегі транзакциялық кіріс әкеледі.
- AIX-тің өміршеңдігі: Оның бизнес-моделі халықаралық стандарттағы IPO/SPO деңгейлеріне, жасыл облигацияларға (Green Bonds) және шетелдік капиталды тікелей тартуға бағытталған. Валюта саудасы мұнда жүргізілмейді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2023 жылғы ұсынысының өзектілігін жоғалтуына мынадай нақты факторлар әсер етті:
1. Санкциялық тәуекелдер (Мәскеу биржасының факторы)
- Жоспар талқыланып жатқан тұста Ресейдің Мәскеу биржасы (MOEX) KASE-нің ірі акционері (13,1% үлесімен) болатын.
- 2024 жылы Мәскеу биржасы АҚШ-тың тікелей санкцияларына ілінгендіктен, екі биржаны біріктіріп, ортақ холдинг құру процесі халықаралық заңдар тұрғысынан құқықтық тығырыққа тірелді. Бұл AIX-тің халықаралық инвесторлары үшін үлкен қауіп тудырды. Кейіннен MOEX KASE құрамынан шықса да, бастапқы бірігу импульсі тоқтап қалды.
- Екі алаңның табиғи байланысының жоғары болуы
Реттеушілердің талдауы бойынша, KASE мен AIX заңды түрде бөлек болғанымен, нарықта бір-бірін қайталамайды, қайта тығыз байланысқан:
Отандық акциялар нарығы капитализациясының 85%-дан астамы екі биржада қатар (dual-listing) саудаланатын компанияларға тиесілі.
- Брокерлік компаниялар айналымының 90%-дан астамын екі алаңда да бірдей қатар жұмыс істейтін қатысушылар қалыптастырады.
3. Құқықтық және юрисдикциялық айырмашылықтар
- AIX биржасы «Астана» халықаралық қаржы орталығы (АХҚО) аясында Ағылшын құқығы (English Common Law) принциптерімен жұмыс істейді.
- KASE биржасы Қазақстанның ұлттық заңнамасына бағынады.
- Бұл екі түрлі құқықтық жүйені бір заңды тұлға ішіне толықтай жұтып жіберу инвесторлардың құқықтарын қорғау мен лицензиялауда үлкен әкімшілік және құқықтық кедергілер тудырды.
Ендігі жоспар қандай?
Билік толық механикалық бірігуден бас тартып, капитал нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасы аясында жаңа тәсілді таңдады.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) таңдаған «ережелерді жақындастыру және үйлестіру» нұсқасы мынадай нәтижелерге бағытталған:
- Инвесторлар үшін қолайлылық: Екі биржаның ережелері ұқсас болса, отандық және шетелдік инвесторларға екі алаңда қатар жұмыс істеу оңайырақ болады.
- Бәсекелестікті сақтау: Толық біріктіру монополияға әкелуі мүмкін еді. Ал екі бөлек биржаның болуы қызмет көрсету сапасын арттырып, комиссияларды төмендетуге ықпал етеді.
- Технологиялық интеграция: Биржалар заңды түрде қосылмаса да, олардың сауда және есеп айырысу жүйелерін өзара байланыстыру (мысалы, ортақ клиринг немесе депозитарий элементтерін енгізу) жоспарлануы мүмкін.
- Инфрақұрылымды оңтайландыру: Екі алаңның даму бағыттарын нақты бөліп (мысалы, бірін жергілікті ірі компанияларға, екіншісін халықаралық стартаптар мен жасыл облигацияларға мамандандыру), нарықтың тиімділігін арттыру.
