Қазақстан Үкіметінің құрылыс саласына жасаған негізгі ставкасы – бұл секторды жақын жылдардағы экономикалық өсімнің басты драйверіне айналдыру.
Жақында мақұлдаған 2027–2029 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамына сәйкес, құрылыс саласындағы өсу қарқыны 2027 жылғы 16%-дан 2029 жылы 17,3%-ға дейін артады деп отырмыз.
Бұл ауқымды жоспарлар мен «қапқа сыймайтын» фактор мынадай негізгі бағыттармен байланысты:
- Инфрақұрылымдық жобалар: Көлік-логистика, энергетика және су инфрақұрылымын ауқымды дамыту.
- Әлеуметтік нысандар: Жаңа мектептер, ауруханалар мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты (ТКШ) жаңғырту.
- Қаржыландыру көлемі: Елдік маңызы бар ірі жобаларды іске асыру үшін Ұлттық қордан 2027 жылы – 2 трлн теңге, ал 2028–2029 жылдары жыл сайын 1,5 трлн теңге нысаналы трансферт бөлу жоспарланған.
- Отандық өндіріс: Өңдеу өнеркәсібі аясында құрылыс материалдарын шығаратын зауыттардың қуатын арттыру.
Белгілі экономист Айдархан Құсайынов бұл мәселеге әдеттегі сарказммен назар аударды. Үкіметтің құрылыс саласын Ұлттық қордан алу есебінен жылына 16-17%-ға+ жылдамдату жөніндегі жоспарларын талдай отырып, ол бұл «драйверді» таңдауды филигранды, бірақ азаматтар үшін нақты қайтарым тұрғысынан алғанда мүлдем абсурд деп сипаттады.
«Үкіметтің жоспарын қарап шықтым. Құрылыс — экономикалық өсімнің драйвері, 2027-2029 жылдарға өсім 16-17% -дан жоспарланған және ол Ұлттық қордан белсенді әрі ауқымды қаржыландырылатын болады. Экономика драйверінің дәл таңдалғанын атап өткім келеді. Бұл бірден-бір сала, онда қарқынды өсім халықтың саладан түсетін табысының өсуіне таралмайды, тіпті оны төмендетеді — жалақы да, жұмыспен қамтылғандар саны да төмендейді. Таңдау өте әділетті және филигранды — құрылысқа ЖІӨ өсіру арқылы және халық табысының өсуінен инфляцияның өсуінен қорықпай, триллион ақшаны батыл төгуге болады», — деп жазды экономист.
Бірақ басты мәселе бұл өсім статистикада көрініс таба ма — үкімет ЖІӨ-нің номиналды емес, нақты өсімін болжап отыр ғой. Мәселе басқада — бұл өсім қаншалықты сапалы болады және ол өнімділікті, халықтың табысын және экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығын арттыруға өзгере ала ма?
ҚЫТАЙ ЖОЛЫНЫҢ АРБАҒЫ
Қазақстан — құрылысты жасанды ынталандыру арқылы экономикалық өсу проблемасын шешуге тырысатын бірінші ел емес. Мұндай саясаттың ең ауқымды және көрнекі үлгісін Қытай көрсетті.
Жиырма жыл бойы қытайлық өсу моделі ауқымды несиелеуге, жылжымайтын мүлік пен инфрақұрылымға инвестицияларға сүйенді. Бұл ЖІӨ өсімінің жоғары қарқыны туралы есеп беруге мүмкіндік берді, бірақ үлкен көпіршіктің үрлеуіне әкелді.
Гарвард университетінің экономика профессоры және ХВҚ-ның бұрынғы бас экономисі Кеннет Рогофф экономист Юаньчэнь Янмен бірге өзінің сараптамалық мақаласында Қытайдағы жылжымайтын мүлік секторы мен онымен байланысты инфрақұрылымның жиынтық үлесі ЖІӨ-нің 29% -ына жеткенін көрсетті.
Сарапшылар экономика құрылыс инесіне тым тәуелді болғанда, инвестициялардан қайтарымның құлдырауы ұзақ мерзімді кіріс жасауға қабілетсіз бос активтердің өсуіне алып келетінін айқын дәлелдеді.
Өңірлік Қытай билігінің ЖІӨ есептілік көрсеткіштері бойынша сайысы «елес қалалар» құбылысын тудырды. Оның жарқын мысалы — Қытайдың солтүстігіндегі Ішкі Моңғолиядағы Ордос қаласы. 2000 жылдары көмір буының толқынында ол жерде миллиондаған тұрғынға арналған мұражайлар, театрлар, ғимараттар мен кең даңғылдары бар алпауыт ультра заманауи мегаполис салынды. Алайда онда ұзақ уақыт ешкім тұрған жоқ және Ордос қытайлық «елес-қаланың» әлемдегі ең танымал нышанына айналды.
Сонымен қатар, қытайлық модель дағдарысы, жылжымайтын мүлік пен қарызды қаржыландыруға шамадан тыс тәуелді, 300 млрд доллар қарызбен банкрот болған ең ірі девелопер China Evergrande Group тарихында айқын көрініс тапты.
Айтпақшы, еуропалық тәжірибе көрсеткіштен кем емес. 2000 жылдардың ортасында кредиттермен және инфрақұрылымды мемлекеттік ынталандырумен қоректенетін девелоперлік бум Испанияны басып алды.
Eurostat пен Испания Банкінің деректері бойынша, құрылысты жасанды түрде жеделдету 2008 жылы көпіршік жарылғанға дейін тек игілік көрінісін ғана тудырды. Бұл саясаттың жарқын белгісі — қараусыз қалған Ciudad Real Central Airport халықаралық әуежайы, оның құрылысына 1,1 млрд евродан астам қаржы салынды. Әуежай 2008 жылы ашылды, бірақ әлі де жеткілікті жолаушылар ағынын қамтамасыз ете алмады. 2012 жылы оның операторы банкрот болды, ал 2015 жылы нысан аукционда символикалық 10 мың еуроға сатылды.
Қазақстанның құрылыс саласындағы импортқа тәуелділігі жоғары болғандықтан, Ұлттық қордан бөлінген қаражаттың едәуір бөлігі шетелдік тауар өндірушілерге кетіп жататыны — жасырын емес. Мұны экономикада «мультипликативтік әсердің сыртқа ағып кетуі» (leakage effect) деп атайды.
Отандық құрылыс материалдары өндірісін дамыту (Импортты алмастыру)
- Базалық материалдар: Цемент, арматура, кірпіш өндірісін толықтай отандық шикізатқа көшіру.
- Жоғары технологиялық өнімдер: Қасбеттік материалдар, сантехника, лифт және желдеткіш жүйелерін құрастыруды ел ішінде жолға қою.
- Ынталандыру: Отандық зауыттарға арзан несие беру және салықтық жеңілдіктер ұсыну.
