Жаһандық геосаяси шиеленістер мен көршілес елдердегі отын нарығының құбылуы Қазақстанның ішкі нарығына тікелей әсер етіп отыр.
Қазіргі уақытта еліміз өз сұранысын негізінен отандық өніммен жауып отырғанымен, сыртқы факторлардың қысымы жоғары. Әсер етуші факторлар — Аймақтағы геосаяси жағдайға байланысты көршілес елдерде мұнай өнімдерінің экспорты қысқарып, баға өсті. Бұл Қазақстаннан арзан жанармайды заңсыз сыртқа шығару (контрабанда) қаупін күшейтті. Қазақстандағы жанар-жағармай бағасы әлемдік және аймақтық деңгейден айтарлықтай төмен. Бұл ішкі нарықта жасанды тапшылық тудыруға бейім сыртқы сұранысты арттырады. Отандық үш ірі Мұнай өңдеу зауыты (МӨЗ) қазіргі уақытта өз қуаттылығының шегінде жұмыс істеп тұр. Авиакеросин мен дизель отынының маусымдық тапшылығы әлі де сезіледі
Мұнай өнiмдерiнiң тапшылығы — бүгiнгi күнi мұнай тапшылығына қарағанда өткiр проблема. Саланың шикізаттық үлгіге тәуелділігін азайту және ішкі нарықты тұрақты қамтамасыз ету мақсатында ел Үкіметі 2025–2040 жылдарға арналған мұнай өңдеу саласын дамыту тұжырымдамасын қабылдады. Ел мұнайының 80%-ға жуығы негізгі бір ғана бағыт – Каспий құбыр консорциумы (КҚК) арқылы сыртқа шығарылады. Бұл инфрақұрылымға төнетін кез келген қауіп өндіріс көлемінің төмендеуіне әкеледі. Сарапшылар арасында ішкі нарықты мұнаймен қамтамасыз ету ережелерін өзгертуге тырысқанда, белгілі бір топтардың мүддесіне тиетін шешімдерге жауап ретінде «жасанды тапшылық» немесе «техникалық кідірістер» ұйымдастырылуы мүмкін деген бересми болжамдар да айтылып қалады.
Мұнай өнімдерінің маржасы аптадан аптаға өсуде. Бүгінде ол рекорд қояды, себебі ҚХР-дың ішкі қорларын пайдалануы арқасында (жалпы көлемі 1,2 млрд баррель) әлемдік нарықта шикі мұнай жеткілікті. Ең «тар мойын» мұнай өңдеу болды.
нарық тілімен айтқанда, бұл құбылыс «крек-спредтің» (crack spread) — шикі мұнай құны мен одан алынатын дайын өнімдер (бензин, дизель) бағасы арасындағы айырмашылықтың рекордтық деңгейге жетуі деп аталады.
Бұл жағдайдың негізгі себептері мен салдары мынадай:
1. Шикізаттың жеткілікті болуы
- Қытайдың стратегиялық қадамдары: ҚХР өзінің орасан зор ішкі резервтерін нарыққа шығару арқылы әлемдік деңгейде шикі мұнай тапшылығын тежеп отыр.
- Нәтиже: Шикі мұнай бағасы өңделген өнімдерге қарағанда салыстырмалы түрде тұрақты немесе төмен болып қалды.
2. Мұнай өңдеу — басты «тар мойын» (Bottleneck)
- Қуаттылықтың жетіспеуі: Әлемде жаңа мұнай өңдеу зауыттарының (МӨЗ) құрылысы соңғы жылдары баяулады, ал кейбір ескі зауыттар жабылып қалды.
- Техникалық шектеулер: Зауыттар жұмысының тоқтауы (жөндеу жұмыстары, апаттар) дайын өнім көлемін шектеп жатыр.
- Дилемма: Шикі мұнай көп болғанымен, оны бензин мен дизельге айналдыратын қуаттылық шектеулі.
3. Нарық үшін салдары
- МӨЗ-дердің рекордтық табысы: Мұнай өңдеуші компаниялар шикізатты арзанға алып, дайын өнімді қымбатқа сатып жатқандықтан, орасан зор пайда көруде.
- Тұтынушылар үшін қымбатшылық: Жанармай құю бекеттеріндегі баға шикі мұнай бағасына емес, дайын жанармайдың тапшылығына байланысты өсіп жатыр.
Иә, бұл трендтің жаһандық инфляцияға әсері өте ауқымды және тікелей. Жиі кездесетін қате түсінік бар: «Егер шикі мұнай (Brent немесе WTI) бағасы тұрақты болса, инфляция да басылады» деп ойлайды. Алайда қазіргі жағдай олай емес. Мұнай өңдеу қуаттылығының «тар мойны» (bottleneck) жаһандық экономикаға жаңа қысымдар әкелуде.
Қазiргi заманғы шаруашылық жүйесi үшiн дизель (солярка) — бұл өндiрiлетiн, тасымалданатын немесе өсiрiлетiн барлық iс жүзiнде негiзiнде жатқан отын. Алыстан жүретін жүк көліктері, кемелер, ауыл шаруашылығы техникасы, шахта жабдықтары, құрылыс машиналары — осының бәрі «орташа дистиллят» деп аталатын жерде жұмыс істейді.
АҚШ-та дизель отынының бөлшек сауда бағасы бір жыл бұрынғыға қарағанда шамамен 40% -ға жоғары. Солярка мен шикі мұнай арасындағы айырмашылық тарихта алғаш рет барреліне $100-ден жоғары көтерілді.
Мұның бәрі мұнай өңдеудің инвестицияланбаған жүйесіне және оған соққы беретін екі соғысқа салынады. Ресейлік мұнай өңдеу зауыттарына жасалған шабуылдар Еуропа мен дамушы нарықтарға арналған дизельді негізгі жеткізушілердің бірін ойыннан шығарды. Ормуз бұғазының жабылуы да мұнай өнімдері нарығында ұсыныстың тапшылығына алып келді. Солярка сыйақысы бензинге қарағанда жоғары болды.
Дизель — энергетикалық шок базалық тауарлардың инфляциясына айналатын ең тура арна. Керісінше: ақша инфляциясы базалық тауарлар бағасының өсуіне алып келеді. Инфляция, өз кезегінде, орталық банктерге энергетикалық секірісті елемеуге мүмкіндік бермейді. Рекордтық маржа неғұрлым ұзақ болса, орталық банктер үшін жоғары базалық/есептік мөлшерлемелерді ұстауға ынталандыру соғұрлым көп болады.
Экономикалық дилемма: Экспорт және Ішкі нарық
- Баға айырмашылығы: Шикі мұнайды халықаралық нарыққа (мысалы, КҚК құбыры арқылы) әлемдік бағамен сату, оны ішкі нарықтың төмендетілген бағасымен МӨЗ-дерге өткізгеннен әлдеқайда табысты.
- Инвестиция тартымдылығы: Мұнай өндіруші компаниялар (әсіресе ірі халықаралық консорциумдар) өз табысын барынша арттыру үшін шикізатты экспортқа бағыттауға мүдделі.
Техникалық ақаулардың жиілеуі: Кездейсоқтық па, әлде жүйелілік пе?
Бұл жайттар зауыттарды толық қуатында жұмыс істетуге күш салған кезде апаттар мен тоқтаулардың жиілеуі бірнеше факторға байланысты болуы мүмкін:
- Инфрақұрылымның тозуы: Модернизация жұмыстары жүргізілгенімен, зауыттардың негізгі қондырғылары жоғары жүктеме кезінде сыр береді.
- Кадр тапшылығы және менеджмент: Техникалық қауіпсіздік пен қызмет көрсету сапасының төмендігі.
