Қазіргі уақытта 1 АҚШ долларының ресми нарықтық құны 454.31 – 456.56 теңгедеңгейінде қалыптасып отыр. Жақында доллардың әлсіреуі байқалды, бұл теңге бағамының нығаюына алып келді.
Валюта бағамы — ел экономикасының «денсаулығын» көрсететін кешенді индикатор. Теңге соңғы айларда айтарлықтай нығайды. Бұл көрсеткіш сырт көзге экономиканың «денсаулығы» жақсы сияқты әсер қалдырғанымен, тереңірек үңілсек, біздің импортқа қарсы иммунитетіміздің өзіндік ерекшеліктері мен «созылмалы әлсіздіктері» бар. Соңғы жылдардағы жаһандық логистикалық дағдарыстар мен көршілес елдердегі санкциялар аясында ішкі өндірісті дамытуға деген саяси ерік-жігер мен экономикалық қажеттілік күшейді.
Теңгенің нығаюына Ұлттық қордан жасалатын трансферттер мен мұнай бағасының жоғары деңгейде ($94–95 баррель) сақталуы көмектесіп отыр. Бұған қоса, халықаралық Euroclear жүйесіне қосылу арқылы шетелдік инвесторлардың теңгелік мемлекеттік облигацияларға құйған капиталы 5 млрд долларға жетті.
Сарапшылардың айтуынша, нарық теңгенің құнын, ең алдымен, оның сатып алу қабілеті, сыртқы сауда балансы және елдің экономикалық тұрақтылығы арқылы бағалайды. Доллар әлсірегенде теңгенің нығаюы тек сыртқы фактор емес, ішкі экономикалық көрсеткіштердің де нәтижесі. Доллар әлсірегенде теңгенің нығаюы тек сыртқы факторларға (мысалы, АҚШ ФРЖ саясаты немесе мұнай бағасы) ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның ішкі экономикалық көрсеткіштері мен мемлекеттік реттеу шараларына да тікелей байланысты.
Қазақстан экспорттаушы ел болғандықтан, мұнай бағасы өскен сайын елге доллар ағыны көбейеді. Ішкі нарықта доллар көп болған сайын, оның теңгеге шаққандағы құны төмендейді. KASE (Қазақстан қор биржасы) алаңында доллар сатып алушылар мен сатушылардың теңгерімі бағаны бекітеді. Ірі экспорттаушы компаниялар бюджетке салық төлеу үшін долларын сатып, жаппай теңге алған кезде теңге уақытша нығаяды.
3. Ұлттық банктің саясаты
- Базалық мөлшерлеме: Пайыздық мөлшерлеме жоғары болса, теңгедегі активтер (депозиттер, мемлекеттік облигациялар) инвесторлар үшін тиімдірек болады.
- Интервенциялар мен трансферттер: Ұлттық қордан бюджетке аударылатын трансферттер үшін валюта сатылғанда, бұл теңге бағамын қолдайды.
4. Инфляция және халықтың сенімі
- Сатып алу қабілеті: Егер елде инфляция жоғары болса, теңгенің ішкі құны (тауар сатып алу күші) төмендейді.
- Дедолларландыру: Халық пен бизнестің жинақтарын доллардан теңгеге ауыстыру деңгейі де сұранысты реттейді.
Қымбат теңге неге бағаға әсер ете алмай отыр Қымбат әрі нық теңге импортталатын тауарлардың бағасын тежегенімен, ішкі нарықтағы терең құрылымдық проблемалар мен мемлекеттік шығындардың көптігінен инфляцияны толық ауыздықтай алмай отыр. Ұлттық валютаның нығаюы (мысалы, доллардың 455–460 теңге төңірегіне дейін арзандауы) сыртқы инфляциялық қысымды азайтқаны рас, бірақ ел ішіндегі баға өсіміне бағамнан басқа да қуатты факторлар әсер етуде. Қымбат теңге жағдайында да инфляцияның (қазіргі таңда 9.8% – 10.2% шамасында) жоғары болып қалуының негізгі себептері мынадай: Мемлекеттің «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы аясында ескірген ЖЭО, су және жылу желілерін жөндеу үшін коммуналдық қызмет (жарық, су, жылу, қоқыс) тарифтері жоспарлы түрде өсіп жатыр. Бұл шығындар тікелей теңге бағамына тәуелді емес, бірақ барлық тауар мен қызметтің өзіндік құнын қымбаттатады. Ел ішіндегі бензин, дизель және теміржол тасымалы тарифтерінің өсуі кез келген өнімді жеткізу құнын арттырып, сөрелердегі бағаға соққы болып тиюде. Ұлттық банк базалық мөлшерлемені жоғары ұстап, ақша массасын шектеуге тырысқанымен, мемлекеттік бюджеттен және Ұлттық қордан экономикаға үлкен көлемде қаржы құйылып жатыр.
Әлеуметтік төлемдердің, мемлекеттік бағдарламалар мен субсидиялардың өсуі нарықтағы сұранысты арттырады. Сұраныс отандық өндіріс мүмкіндігінен асып кеткенде, баға автоматты түрде өседі. Оны экономистер «зымыран және қауырсын» әсері (asymmetric price transmission немесе «rockets and feathers» effect) деп атайды. Яғни, валюта қымбаттағанда баға зымыран сияқты тез көтеріледі де, валюта арзандағанда баға қауырсын сияқты өте баяу төмендейді.Тауар өндірушіден соңғы тұтынушыға жеткенше бірнеше делдалдан өтеді. Валюта арзандаған күннің өзінде, саудагерлер өз маржасын (пайдасын) түсіргісі келмейді және бағаны төмендетуге асықпайды.
