Қара теңіздегі Каспий құбыр консорциумы терминалы маңындағы азаматтық танкерлерге жасалған қатарынан бірнеше дрон шабуылы экспорттың уақытша тоқтауына әкелді. Бұл Қазақстанның мұнай өндіру көлемін қысқарту қаупін тудырып отыр, себебі Теңіз және Қашаған кен орындарынан шығатын шикізаттың 80%-ы осы экспорттық бағытқа тәуелді.
Қаржы сарапшысы Арман Батаевтың пікірінше, мәселенің тамыры — бензиннің бағасын жасанды түрде төмендету:
Неге жаңа МӨЗ салынбайды
Батаевтың пікірінше, отын бағасын субсидиялау жаңа мұнай өңдеу зауыттарын салуды жеке инвесторлар үшін тиімсіз етеді. Демек, экспорттық бағыттар қауіп төндіргенде ел ішінде мұнай өңдейтін жер жоқ. Оны субсидиялау саясаты мұнайды қайта өңдеу секторындағы маржаны шектеп, инвесторлардың жаңа зауыттар салуына кедергі келтіреді. Осының салдарынан экспорттық жолдар тоқтаған немесе қауіп төнген жағдайда, ел ішіндегі мұнай өңдеу көлемі ішкі сұранысты толық қамтамасыз ете алмай қалуы мүмкін.
«Жаңа МӨЗ-дер салынбайды, себебі мұнай өнімдерінің қолдан төмендетілген бағасы мұндай инвестицияларды тартымсыз етеді. Экспорттық бағыттарға қауіп төнгенде артық мұнайды жіберетін жер жоқ, сондықтан өндіруді қысқартуға тура келеді», — деп жазады сарапшы.
Батаевтың пікірінше, Қазақстан Ресейден Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан отын нарықтарының, сондай-ақ Ресейдің шекаралас өңірлерінің едәуір үлесін ала алар еді.
«Ресейдегі отын дағдарысы жағдайында Қазақстан шекараға полиция бекеттерін қойып, арзан отынды контрабандалық әкетумен күресудің орнына, онда бензинді нарықтық бағаны көтеріп ресми түрде сата алар еді», — деп атап өтті сарапшы.
Оның пікірінше, бұл елдің Орталық Азиядағы экономикалық ықпалын күшейтіп, көрші нарықтарды қазақстандық энергетикалық инфрақұрылымға байланыстырар еді. Chevron немесе ExxonMobil үшін мұнайды қайда — Еуропаға немесе қазақстандық МӨЗ-ге сатудың маңызы жоқ. Ең бастысы — нарықтық баға мен кепілдендірілген сұраныс.
Батаевтың тағы бір дәлелі — бензиннің нарықтық бағасы кезінде шекарашыларға түсетін салмақ азаяды. Қазір тыйым салынған заттарды әкелумен күресудің орнына олар қазақстандық арзан отынды көрші елдерге контрабандалық әкетумен айналысады. Нарықтық бағалар кезінде мұндай контрабанданың экономикалық мәні іс жүзінде жоғалып кетер еді.
Сарапшының пікірінше, субсидиялаудан бас тарту бір реттік инфляциялық шок туғызар еді. Бірақ бейімделгеннен кейін бағалар мен жалақылар жаңа тепе-теңдікке келер еді. Ал әлемдік бағаның күрт өсуі кезеңінде мемлекет Норвегия сияқты субсидиялауды уақытша енгізе алар еді.
«Қазақстанда өңірдің басты энергетикалық орталығына айналу үшін барлық алғышарттар бар. Алайда бұған мұнай өндіретін елде бензин міндетті түрде арзан болуы тиіс деген ұғым кедергі келтіреді», — деп түйіндеді Батаев.
Бұған дейін біз КТК теңіз терминалы мұнай қабылдауды шектеуі мүмкін деп жазғанбыз, себебі танкерлік компаниялар дрондар шабуылынан кейін кемелерді жөнелтуге қорқады. Bloomberg мәліметінше, Қазақстан ірі жобаларда өндірісті қысқартуы мүмкін. КҚК арқылы елдің экспорттық мұнайының 80% астамы өтеді, ал Қазақстанның сенімді баламасы әзірге жоқ.
