Бірде құлдырау, бірде өсім беру нарықтық экономикаға бейімделген құбылыстар. Бірақ теңгенің құбылмалығы халықты алаңдатып отыр. Ресейде девальвация елесі кезе бастағанын кеше жаздық.
Мамандардың сөзінше девальвацияның ықпалын біртіндеп әлсіретуге әбден болады. Ол үшін Ұлттық Банк инфляцияны тікелей мақсаттау режиміне көшіп, бағам құру процесіне тек күрт ауытқулар кезінде ғана араласуы керек. Тұтынушылар мен бизнес үшін бұл тәуекелдерді азайтудың бірнеше жолы бар. Ол үшін
- Импортты алмастыру: Шетелдік тауарларға тәуелділікті азайтып, отандық өндірісті, әсіресе ауыл шаруашылығы мен жеңіл өнеркәсіпті дамыту.
- Несиелеуді әртараптандыру: Валюталық тәуекелдерді болдырмау үшін халық пен бизнеске шетел валютасымен қарыз алуды шектеу.
- Экспортты ынталандыру: Шикізатқа ғана қарап қалмай, дайын өнімдерді сыртқы нарыққа шығаруды мемлекеттік деңгейде қолдау.
- Ұлттық қор ресурстарын дұрыс пайдалану: Мұнай бағасы құлдыраған кезде бюджетті қорғау үшін қор қаражатын тиімді жұмсау.
Қазақстан 2015 жылы 20 тамызда еркін өзгермелі айырбас бағамы саясатына көшті. Осы шешімнен кейінгі сәтте теңге АҚШ долларына шаққанда шамамен 35,5%-ға құнсызданды. Ал 2015 жылдың тамызындағы алғашқы көрсеткіштер 1 доллар 188-255 теңге мен қазіргі 2026 жылғы бағамдарды есептегенде, ұлттық валютамыздың құны сол кезден бері шамамен 2,5 есеге (немесе140%-дан 150%-ға дейін) әлсіреді.
Экономикалық тұрғыдан девальвация мемлекетке тікелей қажет емес, бірақ ол экспортты ынталандыру және импортты шектеу үшін қолданылатын мәжбүрлі құрал.
- Экспорттаушыларға тиімді: Теңгенің әлсіреуі шикізат сататын компаниялар үшін пайдалы, өйткені олардың шетелдік валютадағы түсімі ішкі нарықта көбейеді.
- Бюджетті толықтыру: Экспорттық түсімдердің ұлғаюына байланысты мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігі артады.
- Отандық өндірісті қорғау: Импорттық тауарлар қымбаттағандықтан, тұтынушылар жергілікті өнімге көшуге мәжбүр болады.
Девальвацияның жаман тұстары (қауіптері):
- Инфляцияның өсуі: Қазақстан тұтынатын тауарлардың басым бөлігі шетелден келеді. Девальвация барлық импорттық өнімдердің, азық-түлік пен дәрі-дәрмектің қымбаттауына әкеледі.
- Халықтың табысы төмендеуі: Халықтың сатып алу қабілеті күрт құлдырайды, өйткені жалақы сол күйінде қалғанымен, шетелдік валютадағы шығындар артады.
- Сыртқы қарыздың қымбаттауы: Шетелдік валютамен немесе кредиті бар азаматтар мен бизнестің төлем қабілеті нашарлайды.
Қаржы талдаушысы Ерлан Ибрагимнің айтуынша Ұлттық банктің алғашқы төрағасы Ғалым Байназаров тұсында теңгенің жағдайы қатаң экономикалық дағдарыс пен гипер-инфляцияға қарамастан тұрақты бақылауда ұсталып, ең алғашқы қалыптасу кезеңінен сәтті өтті. Алғашқы жылдары экономикалық өтпелі кезеңнің ауыртпалығына байланысты инфляция жоғары деңгейде сақталды. Алайда төл валютаның енгізілуі ақша айналымын реттеуге және жағдайды тұрақтандыруға жол ашты.
- Ұлттық банкке Дәулет Сембаев төрағалық еткен 1994 жылдан 1996 жылдары теңге 9 еседей құнсызданды.
- 1996-1998 жылдары Ораз Жандосов тұсында доллар 66-дан 76 теңгеге дейін, 16 пайыздай ғана әлсіреді.
- Қадыржан Дамитов Оның жетекшілігі кезінде теңге 1 $ үшін 76-дан 141 теңгеге дейін 84 % шамасында құнсызданды.
- Григорий Марченко Ұлттық банкті басқарған жылдары (1999–2004 ж.ж. және 2009–2013 ж.ж.) доллар бағамы 120 мен 155 теңге аралығында болды. Оның екінші кезеңінде, атап айтқанда 2009 жылғы ақпандағы 25%-дық девальвациядан кейін, теңге-доллар валюта жұбы 1 доллар 150 теңге деңгейінде тұрақталған.
- Әнуар Сәйденов Ұлттық банкті басқарған жылдары (2004 ж. қаңтар – 2009 ж. қаңтар) теңге АҚШ долларына қатысты айтарлықтай әлсіреген жоқ. Керісінше, бұл кезеңде мұнай бағасының қымбаттауына байланысты ұлттық валюта шамамен 15-20%-ға нығайып, 1 доллар бағамы 135 теңгеден 117-120 теңге шамасына дейін көтерілді.
- Қайрат Келімбетовтің Ұлттық банк төрағасы қызметін атқарған (2013 жылдың қазан айынан 2015 жылдың қарашасына дейін) кезеңінде теңге долларға шаққанда шамамен 80%-ға әлсіреді.
- Данияр Ақышев – Ұлтық банктің тоғызыншы басшысы. Бір аптаның ішінде теңге 300-дік белгіден асып түсті және 13-қарашада 1 доллар 307,8 теңгеге сатылды.Бірақ қаржы сарапшылары теңгенің долларға қатысты біртіндеп әлсірейді деп отыр. Орташа жылдық бағам 500 – 540 теңге шамасында болады.
Қазақстан Ұлттық банкінің қызметі әр кезеңдегі макроэкономикалық жағдайларға байланысты бағаланады. Экономистер мен сарапшылар арасында банктің ең жемісті әрі табысты жұмыс істеген кезеңдері ретінде мына төрағалардың тұсы аталады.
- Дәулет Сембаев (1993–1996 жж.): Ұлттық банктің іргетасын қалап, ұлттық валюта – теңгені айналымға енгізген тарихи тұлға. Оның басшылығымен елдің қаржы жүйесінің негізі қаланып, алғашқы инфляциялық процестер сәтті бақылауға алынды.
- Григорий Марченко (1999–2004 және 2009–2013 жж.): Ұлттық банкті екі рет басқарған. Оның тұсында елімізде зейнетақы реформасы жетілдіріліп, екінші деңгейлі банктер жүйесі қатты дамыды. Сонымен қатар, халықтың банк жүйесіне деген сенімі артып, валюталық қорлар айтарлықтай ұлғайды.
- Тимур Сүлейменовтің Ұлттық банк төрағасы қызметіндегі (2023 жылдың қыркүйегінен бері) теңге бағамы негізінен қалыпты әрі тұрақты сипат алды. Ол реттеушінің арнайы араласуынсыз-ақ, ішкі және сыртқы макроэкономикалық факторларға байланысты теңгенің нығаю трендін көрсетті.
- Нығаю үрдісі: Мұнайдың қолайлы бағасы және Ұлттық қордан валюта сату есебінен теңге АҚШ долларына қатысты тұрақтылық танытып, жылдың бірінші жартысында айтарлықтай нығайды (мысалы, 2026 жылдың ортасында ұлттық валюта бағамы 5,1%-ға дейін күшейді).
- Негізгі тірек факторлары: Ұлттық банк басшысы теңгенің мықтылығын еліміздегі макроэкономикалық көрсеткіштердің жақсаруымен, мұнай және металл бағасының тұрақтылығымен түсіндірді.
- Оның ұстанымы бойынша, теңге бағамы тек Ұлттық банктің еркіне ғана тәуелді емес, ол нарықтық сұраныс пен ұсыныс арқылы өз-өзінен реттелетін жүйеге айналды.
Қазақстандық қаржыгер Расул Рысмамбетов бағам өсуі мүмкін болғандықтан ғана доллар сатып алудың қажеті жоқ деп есептейді. Еркін бағам саясаты девальавациялық шокты қабылдай алмайды. Оның айтуынша, табыс құралы ретінде емес, жинақ ақшаны инфляциядан қорғаудың тәсілі ретінде долларды пайдалана отырып, кірістің бір бөлігін түрлі қаржы құралдарына үнемдеу әлдеқайда тиімді.
Сарапшы TENGE TALKS YouTube-арнасында осындай кеңес берді.
Рысмамбетовтың айтуынша, ол АҚШ валютасының бағамын болжауға талпынбайды және доллардың өсуі мен құлдырауына негізделе отырып, қаржылық шешім қабылдауды ұсынбайды.Оның орнына қаржыгер жинақтарды біртіндеп әртараптандыру қағидатын ұстанады.
«Мың теңге табыс таптым — бір доллар сатып алдым, ал 500 теңгені депозитке салдым. Содан кейін тағы да мың табыс таптым — тағы да доллар сатып алдым», — деді Рысмамбетов.
Ол кейде швейцариялық франктерді сатып алып, оларды әлемдік ең тұрақты валюталардың бірі деп санайтынын атап өтті. Сонымен қатар, сарапшы долларды жылдам табыс табу тәсілі ретінде қарастырмау керектігін атап өтті. Оның айтуынша, көптеген адамдар бірнеше жүз теңгені үнемдеу үшін ең тиімді айырбас бағамын болжауға тырысады. Рысмамбетов сондай-ақ арнайы білімсіз валюта нарығының ауытқуынан ақша табу мүмкін емес деп есептейді.
Оның пікірінше, көптеген адамдар үшін доллардың басты міндеті жинақ құнын сақтау болып табылады.
Естеріңізге сала кетейік, Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, маусым айында Қазақстандағы жылдық инфляция 10,3% айға қарағанда 10,4% құрады.
