Мемлекеттік қызмет пен квазимемлекеттік сектордағы жеке мүдделер мен қызметтік міндеттер арасындағы теке-тірес немесе нақты реттелмеген, үстірт сипатта болды және оны жасырғаны үшін жауапкершілік көзделмеген еді. Бұған «Мүдделер қақтығысы» ұғымының тарлығы деген ұғымның біржақты сипат алу себеп болды.
Қызметкерлер өздерінің жақын туыстарының немесе жеке бизнесінің қызметтік шешімдерге әсері бар екенін алдын ала жазбаша түрде хабарлауға заң жүзінде қатаң міндеттелмейтін
Мүдделер қақтығысы туралы хабарламаған лауазымды тұлғаларға арнайы әкімшілік немесе тәртіптік жаза қолдану тетігі өте әлсіз болды. Егер бұл жағдай нақты қылмысқа (мысалы, пара алу немесе бюджет қаржысын жымқыру) әкеп соқпаса, жай ғана «мүдделер қақтығысының болуы» үшін жаза қолданылмайтын
Қазақстан Республикасы Үкіметі 2026 жылғы 20 тамыздағы № 746 қаулысымен жеке мүдделер туралы декларацияны толтыру қағидаларын бекітті. Бұл жаңа ережелер 2027 жылдан бастап күшіне енеді.
Бұл жолы жаңа ңа талап мемлекеттік қызметшілерге және мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген тұлғаларға қатысты.
Бұл жаңа ережелердің басты мақсаты – сыбайлас жемқорлықтың алдын алу және мемлекеттік қызметшілердің жеке мүддесі мен қызметтік міндеттері арасындағы мүдделер қақтығысын анықтау. Атап айтқанда, декларацияны мемлекеттік қызметтегі шенеуніктер мен лауазымды тұлғалар ғана емес, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілетті тұлғаларға теңестірілген тұлғалар да толтыруға міндетті болады.
Құжатта оларға жақын туыстары, жұбайы, жекжаттары немесе декларантпен бір мемлекеттік органда, ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде жұмыс істейтін басқа да байланысты тұлғалар туралы мәліметтерді көрсетуге тура келеді. Сарапшылар осы тұста мына мәселеге назар аударып отыр.
«Байланысты тұлғалар» ауқымының кеңдігі: Ережеде туыстардан бөлек бұрынғы жұбайлар, жекжаттар, тіпті олардың балалары мен компаниялары да қамтылған. Осыншама адамның мәліметін жинау және нақтылау декларант үшін үлкен қиындық тудыруы мүмкін. Жалпыға бірдей декларациялау аясында «байланысты тұлғалардың» (аффилирленген тұлғалардың) ауқымы шынымен де өте кең және бұл көптеген азаматтар үшін үлкен бас қатыруға айналды. Бұл талаптың неліктен қиындық тудыратынын және оны қалай жеңілдетуге болатынын жүйелеп көрейік.
- Бұрынғы жұбайлар немесе алыс жекжаттар (құда-жекжат, келіннің немесе күйеу баланың туыстары) өздерінің жеке деректерін, табыстарын немесе компаниялары туралы мәліметтерді беруден бас тартуы мүмкін.
- Ажырасқаннан кейін бұрынғы жұбайымен мүлдем байланыс болмауы жиі кездеседі. Олардың қазіргі балалары мен бизнес-активтерін іздеп табу материалдық тұрғыдан да, психологиялық тұрғыдан да күрделі.
- Жауапкершілік қаупі: Егер байланысты тұлға өз мәліметтерін жасырса немесе қате берсе, бұл декларанттың есебінде қателік ретінде көрініп, заңдық салдарға әкелуі мүмкін.
- Жеке деректердің құпиялылығы: Байланысты тұлғалардың келісімінсіз олардың бизнесі немесе жұмысы туралы ақпаратты жинау жеке өмірге қолсұғылмаушылық мәселесін туындатуы ықтимал.
- Адами фактор және қателіктер: Мәліметтерді білмей қате толтыру немесе уақытынан кешіктіру (өзгерістерден кейін 10 күн ішінде жаңарту қажет) адал қызметкерлердің негізсіз жазалануына әкелуі мүмкін.
Не істеу керек
- Басқа да ақылы қызмет туралы, сондай-ақ Қазақстанда немесе басқа мемлекеттерде тіркелген коммерциялық ұйымдарға, жеке кәсіпкерлікке қатысуы туралы хабарлау қажет болады. Бұның бәрін мемлекеттік қызметкер мемлекеттік қызметке кіргенге дейін бір жыл бұрын жұмыс істесе де көрсету керек.
- Сондай-ақ меншiк құқығымен немесе өзге де заттық құқықпен тиесiлi мүлiктi сенiмгерлiк басқаруға беру туралы ақпаратты ашуға тура келедi.
Осының барлығын мемлекеттік қызметке немесе мемлекеттік функцияларды орындауға байланысты лауазымға түскен күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде жасау қажет.
