Қазақстан экономикасы 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында 4,1%-ға өсті.
Бұл көрсеткіш мұнай өндірісінің төмендеуіне қарамастан шикізаттық емес сектордың есебінен қамтамасыз етілді, бұл өз кезегінде құрылымдық өзгерістердің бар екенін көрсетеді. Алайда, бұл өсімді толықтай тұрақты деп айту қиын, өйткені экономикада ішкі және сыртқы құрылымдық тәуекелдер сақталып отыр.
Үкімет пен сарапшылардың мәліметінше, жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 4,1%-дық өсіміне келесі салалар дем берді. Құрылыс секторлары: +15,2% өсім көрсетіп, ең басты қозғаушы күш болды.
- Өңдеу өнеркәсібі: +9,8%-ға өсіп (әсіресе машина жасау және химия өнеркәсібі), шикізатқа тәуелділікті азайту бағытын қолдады.
- Көлік пен сауда: Сәйкесінше 7,1% және 5,7% өсім байқалды. [1, 2, 3]
Бұл өсім мұнай өндіру көлемінің шамамен 8-9%-ға азаюы фонында орын алды, яғни негізгі салмақ шикізаттық емес секторға түсті.
Экономикадағы оң динамикаға қарамастан, қазақстандықтардың нақты табысы бірінші тоқсанның қорытындысы бойынша 0,1% -ға ғана өсті. Ал Еуразиялық экономикалық комиссия 2026 жылдың бірінші тоқсанында қазақстандықтардың нақты жалақысы 3,3% -ға төмендеп, ЕАЭО-ға мүше барлық елдер арасында ең нашар динамиканы көрсеткенін хабарлады. Екінші тоқсанның қорытындысы бойынша қазақстандықтардың нақты жалақысы 1,8% -ға қысқарды.
БҰЛ ӨСІМ ҚАНШАЛЫҚТЫ ТҰРАҚТЫ?
Мұнай өндіру мен Ұлттық қордан трансферттердің қысқаруы сатып алу қабілетінің төмендеуімен және салық жүктемесінің артуымен бірге биыл экономика үшін басты сын-қатерге айналды. «Билік» сұратқан сарапшылар экономиканың мұнай емес сегментте өсуді сақтай отырып, жаңа жағдайларға бейімделетінін атап өтті.
Экономикалық талдаушы Б. Зиябековтың айтуынша, тікелей бюджеттік қолдаудың қысқаруы әзірге жеке сектордың инвестициялық белсенділігімен едәуір дәрежеде өтеледі. Жарты жылда жеке инвестициялар 21,4% -ға өсті, ал олардың барлық инвестициялар құрылымындағы үлесі 87% -ға жетті.
Сонымен қатар, салық реформасы екі жақты нәтиже береді: ол мемлекеттің кіріс базасын күшейтеді, бірақ сонымен бірге бизнес шығындарын ұлғайтады. Досовтың айтуынша, жарты жылда мемлекеттік бюджеттің кірісі шамамен 16% -ға, ал ҚҚС түсімі шамамен бір жарым есеге өсті. Бірақ жаңа ережелердің компаниялардың табыстылығына, инвестициялар мен бағаларға әсері енді ғана байқала бастады.
Сарапшы реформаның салдары туралы қорытынды жасауға әлі ерте деп есептейді. Оның айтуынша, жылдың алғашқы айлары салық және бюджет саясатындағы өзгерістердің ықпалын инфляциядан, мұнай конъюнктурасынан және сыртқы факторлардан ажыратуға мүмкіндік бермейді. Бұл ретте мемлекеттік қолдаудың қысқаруы: жеке капитал өсу қарқынын нашарлатпай бюджет шығыстарын алмастыра ала ма деген неғұрлым іргелі сұрақ қояды.
«Егер біз мемлекеттік қаржыландыруды қысқартатын болсақ, онда ол жеке капиталмен ауыстырылуы тиіс. Егер бұлай болмаса, бізде бюджеттік сұраныс аз болады және барлық көрсеткіштер төмендейді. Егер біз бюджеттік қаржыландыруды жеке қаржыландырумен алмастыратын мүмкіндіктер мен резервтер тапса, онда бұл экономиканың өсу кезеңі деп атауға болады», — деп есептейді Б. Зиябеков.
«Сонымен қатар, бұл жалпы экономикалық өсімге қауіп төндірмейді: көтерме сауда айтарлықтай жоғары динамиканы (+6,6%) сақтайды, ал бөлшек сауданың әлсіздігін құрылыс, көлік, өңдеу өнеркәсібі және инвестициялық белсенділік өтейді. Керісінше, қазіргі уақытта тұтынушылықтан неғұрлым инвестициялық бағыттағы өсімге көшу туралы сөз болып отыр», — деп санайды Зиябеков.
AERC Қазақстанның ЖІӨ өсу болжамын жыл бойы 4,6% -дан 4,8% -ға дейін көтерді. Өсудің негізгі көздері үй шаруашылықтарын тұтыну, негізгі капиталға инвестициялар, құрылыс, көлік және өңдеуші өнеркәсіп болуы тиіс.
Талдаушылар халықтың нақты ақшалай табысының өсуі бойынша болжамды 4,3% -дан 4,5% -ға дейін, ал үй шаруашылықтарының шығыстарын 4,8% -дан 5,2% -ға дейін жақсартты. Алайда неғұрлым күштi iшкi сұраныс инфляцияны арттырады, оған сондай-ақ ЖЖМ-ға және ТКШ қызметтерiне бағаларды ырықтандыру әсер ететiн болады. Осыған байланысты орташа жылдық инфляция болжамы 9% -дан 10,4% -ға дейін көтерілді.
Сонымен қатар сыртқы сауда болжамдары нашарлады: мұнай өндірудің төмендеуіне байланысты нақты экспорттың өсімі бұрынырақ 3,8% бағалауға қарағанда 1,9% -ға ғана болжанып отыр, ал операциялардың ағымдағы шотының тапшылығы ЖІӨ-нің 4,4% -на жетуі мүмкін.
Екінші жартыжылдықта мұнай өндіру 2025 жылдың екінші жартыжылдығының деңгейіне дейін қалпына келеді деп күтілуде, бірақ қазіргі сәтте жинақталған шығындар толығымен өтелмейді. Бұл экономиканың мұнай бағасына және инфрақұрылым жұмысындағы іркілістерге бейімділігін сақтайды.
Осыған қарамастан, мемлекеттік бюджет тапшылығы болжамы жақсарды. Ол 4,1 трлн теңге немесе ЖІӨ 2,3% деңгейінде болады деп күтілуде, 5,95 трлн теңге немесе ЖІӨ 3,5%. Жақсару ЖТС, халықаралық саудаға салынатын салықтар мен ҚҚС қоса алғанда, неғұрлым жоғары салықтық түсімдермен байланысты. AERC болжамына сәйкес, биыл тек ҚҚС 2,8 трлн теңгеге өсіп, 8,9 трлн-ға жетуі тиіс.
Мұнай секторы Қазақстан экономикасы үшін болжауға болмайтын күшті фактор болып қалып отыр. Сарапшылардың пайымдауынша, ол үшін көліктік артериялар, ең алдымен, ұшқышсыз шабуылға ұшыраған Каспий құбыр консорциумы (КҚК) басты осал болып отыр.
Зиябеков түсіндіргендей, қазір мұнай бағасының үйреншікті мәселесі емес, шикізат экспортының физикалық мүмкіндігі тұр, себебі оның көлемінің 80% -ы КҚК арқылы өтеді. Бағыттағы іркілістер өндіруде, валюталық түсімде және бюджет түсімдерінде жылдам көрініс табады. Бірінші жартыжылдықта шикі мұнай өндіру 8,4% -ға төмендеді, бұл тау-кен өнеркәсібінің 4% -ға қысқаруының негізгі себебі болды.
«Әлемдік жоғары бағалар бұл шығындарды ішінара ғана өтейді. Жоғары бағаға қаншалықты қуанғаныңызға қарамастан, егер физикалық тұрғыдан мұнай шығара алмайтын болсаңыз, ол бағаны да толық пайдалана алмайсыз», — дейді экономист.
Оның айтуынша, жоғары баға Қазақстан жеткізе алмайтын көмірсутек көлемін ішінара өтеуге мүмкіндік береді. Бірақ егер көлемдер зардап шекпесе, кіріс одан да жоғары болар еді.
Оның айтуынша, негізгі қауіп КҚК өткізу қабілеті ұзақ уақыт шектелген жағдайда туындайды, себебі баламалы бағыттар әзірге оның көлемін толығымен алмастыра алмайды.
Ресейдің отын нарығына келетін болсақ, сарапшы Қазақстанның ішкі нарығына тікелей қауіп-қатер тудырмайды:
«Ресейлік тапшылықты Қазақстанға тікелей көшіру әзірге бақыланбайды. Қазақстан өзінің қайта өңдеуіне ие және қорғау үшін бензин мен дизель отынының экспортын қосымша шектеді».
Сарапшылар макроэкономикалық белгісіздікті төмендетудің және Қазақстан экономикасының тұрақты өсуінің негізгі шарттарының бірі кешенді әртараптандыру болып қала беретініне келіседі. Ел бір мезгілде инфрақұрылымда беріктік қорын құра отырып, шикізатқа тәуелділіктен — отынды қайта өңдеу және сақтау бойынша меншікті резервтік қуаттарды құрудан бастап сенімді логистиканы және экономиканы сыртқы және транзиттік күйзелістерден қорғауға қабілетті мұнай экспортының баламалы бағыттарын дамытуға дейін алыстауы қажет.
