Сарапшылар арасында инфляцияның таралу көзі мен ырықтандыру туралы толыққанды пікір жоқ. Қызметі экономикамен байланысты емес көптеген адамдар инфляция туралы былай дейді: айналымда көп ақша бар, демек экономика өсуде. Банктер арзан несиелер таратады, халық сатып алуға жүгіреді, бизнес өркендеуде.
Бірақ шындығында бәрі солай ма?
Инфляциямен күрес — бұл ақша өз құнын жоғалтатын бағаның тұрақты өсуін тежеу. Сарапшылардың пікірінше, жеңіске жету үшін теңгерім қажет: экономиканы салқындату керек, бірақ оның дамуын тоқтатпау керек. «Экономикалық ликбез» арнасының сарапшысы және жеделхат авторы Руслан Сұлтанов: инфляция — бұл әрбір теңгені құнсыздандыратын көзге көрінбейтін салық.
«Сіздің шотыңызда демалысқа ақша бар деп елестетіңіз. Бүгін оларға бүкіл отбасымен теңізге ұшуға болады. Жарты жылдан кейін — сол ақша тек билеттерге ғана жетеді. Инфляция — бұл әрбір теңгені құнсыздандыратын көзге көрінбейтін салық. Инфляция төмен және болжамды болғанша, отбасы жоспарлай алады: білім алуға жинақтау, ипотека алу, машинаға ақша қалдыру. Бірақ бағалар тым тез өссе, жоспарлар мағынасын жоғалтады. Адамдар ертеңгі күнге сенбейді».
Экономика бізді тереңірек қарауға үйретеді — бірінші қадамға ғана емес, ұзақ мерзімді салдарға да. Қысқа мерзімде ақшаны басып шығарып, өсу иллюзиясын жасауға болады. Бірақ ұзақ мерзімді кезеңде бұл экономиканың негізін бұзады. Және теңсіздікті арттырады.
Бұған отбасы мысалында көз жеткізу оңай. Шағын несиені алып, бәрін бірден сатып алуға болады. Өмірде «өсу» басталған сияқты. Бірақ бірнеше айдан кейін артық төлемдер мен қарыздар қуанышты күйзеліске айналдырады. Немесе өмірден көпшілікке таныс басқа мысал: несиеге қымбат смартфон сатып алатын студент. Сатып алудағы жаңалық пен қуаныш сезімі тез өтеді, ал қарыз бойынша төлемдер ұзақ сақталады.
Экономист Руслан Сұлтанов инфляцияны «көрінбейтін салық» деп атайды, себебі ол халықтың табысын біртіндеп кемітеді және ақшаның құнын түсіреді. Оның айтуынша, бағаның өсуімен күресу экономиканы тежемейді. Оның айтуынша, тек макроэкономикалық көрсеткіш емес. өмір сүру мүмкіндігінің біртіндеп тарылуы.
Азық-түлікке, коммуналдық қызметтерге, жалдау ақысына, көлікке және негізгі сервистерге баға өскенде, адамдар тек ақшасын емес, мүмкіндіктерін жоғалта бастайды.
Сұлтанов инфляцияның қауіпті тұстарына ерекше тоқталады:
- Ақшаның құнсыздануы: Халық бірнеше жылдан кейінгі ақшаның нақты құнын түсіне алмайтын жағдайға жетеді.
- Қаражаттың жұмсалуы: Табыстың көп бөлігі қалыпты дамуға емес, тек азық-түлікке кете бастайды.
- Сенімнің жойылуы: Жоғары инфляция халықтың мемлекетке деген сенімін шайқалтады.
Оның аналитикалық еңбектеріндегі негізгі ұстанымдар:
- Инфляцияны ауыздықтау: Бұл мемлекеттің басты міндеті. Экономикалық өсім қарапайым отбасыларға сезілуі үшін баға тұрақтылығы қажет.
- Болжамның маңыздылығы: Бизнеске де, тұрғындарға да құбылмалы емес, алдын ала болжауға болатын валюта мен жағдай керек.
Егер сізге экономикалық үдерістерді тереңірек түсіну қызық болса, маған айтыңыз:
- Руслан Сұлтановтың базалық мөлшерлама туралы мысалдары
- Инфляцияның табысқа әсері
- Ұлттық валюта – теңгенің тұрақтылық мәселелері
Экономика ғылымында «ақша иллюзиясы» деген ұғым бар. Бұл тұжырымдамаға сәйкес, адамдар көбіне жалақының нақты емес, атаулы өсіміне назар аударады.
Экономистің қорытындысына сүйенсек, ел экономикасы үшін басты басымдық — теңгенің күші емес, тұрақты бағам, төмен инфляция және экономикалық саясатқа деген сенім.
