Мемлекет басшысы қол қойған жаңа Әлеуметтік заңнаманы жетілдіру туралы заңға сәйкес, азаматтарға зейнетақы активтерін басқаруда көбірек еркіндік беріледі. Алайда, бұл қаражатты кез келген мақсатта қолма-қол ақша ретінде толық шешіп алуға рұқсат етілмей.
Еңбек министрлігі сингапурлық модельді қарастырып жатқаны, онда ақшаны тұрғын үйге, емделуге және оқуға жұмсауға болатыны айтылған. Әлемде Сингапур, Корея және басқа озық дамушы елдер азаматтарына зейнетақы жинақтарын ерте пайдалануға мүмкіндік береді.
Осы үлгідегі жарналар үш шот арасында бөлінеді. Олардың біреуінен адам жеңілдікті механизм бойынша тұрғын үй сатып алады, қалған ақша білім беруге, медициналық шығыстар мен инвестицияларға жұмсалады.
Сарапшылардың бір бөлігі модельдің мүгедектігі бар адамдарды және мүгедек балаларды тәрбиелеп отырған ата-аналарды қорғайтынына күмән келтірді. Жұмыс тобы бұл қазақстандықтардың қандай зейнетақы алатынын жеке есептеуді талап етті.
Еңбек министрлігі басқа да нұсқаларды зерттеуде.
Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры әлеуметтік зейнетақы төлемін ұсынды. Оның мөлшері адамның орташа айлық табысының орташа жалақымен қалай арақатынасына және ол жарналарды қанша жыл төлегеніне байланысты.
Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры өз схемасын ұсынды. Жұмыс берушінің жарнасының 4% -ы адамның жеке шотына, ал 1% -ы ынтымақты компонентке кетеді.
«Мұндай модель жинақтау қағидатын сақтандыру және өмір бойғы төлемдер элементтерімен үйлестіреді», — деп түсіндірді қорда.
Әзірге шешім жоқ.
«Барлық ұсыныстар сараптамалық талқылау кезеңінен өтеді. Түпкілікті шешімдерді әлеуметтік әділеттілікті, қаржылық тұрақтылықты және әр нұсқаның азаматтардың түрлі санаттарына әсерін талдағаннан кейін қабылдаймыз», — деп мәлімдеді Еңбек министрлігінде.
Осыған дейін экономист Олжас Құдайбергенов Еңбек министрлігі қарастыратын зейнетақы реформасының екі нұсқасын да сынға алды. Оның пікірінше, БЖЗҚ-ның «4+1» моделі де, бірыңғай сақтандыру қоры да басты проблемаларды шеше алмайды. Худайбергенов 1997 жылы чили үлгісі бойынша іске қосылған жинақтау моделі 2001-2003 жылдары зейнетақы активтерінің кірістілігі күрт төмендеген кезде сүйретіле бастағанын еске салды. 2004 жылы базалық зейнетақы енгізуге тура келді, ал 2008 жылы чилиліктердің өздері өз реформаларын сәтсіз деп таныды.
«Қазір барлығына түсінікті, жинақтау моделі табысты 40% -дан төмен ауыстыру коэффициентін береді және ол 15% -ға дейін төмендейді. Тіпті 90-шы жылдары да, ынтымақты модель үшін, коэффициент 20%-дан төмен түспеген», — деп жазады экономист.
Оның болжамынша, 2028 жылға қарай зейнетақының жалақыға арақатынасы базалық зейнетақыны есептегенде де 40% -дан төмен болады.
БЖЗҚ ұсынып отырған «4+1» нұсқасы жұмыс берушінің қосымша 5% жарнасын бөлуді көздейді. Оның ішінде 4% жеке басқаруға беру мүмкіндігі бар жеке шоттарға, ал 1% — ынтымақты компонентке жұмсалады.
Худайбергенов жеке меншік иелеріне ақша беру идеясын қате деп есептейді. Ол 2013 жылы БЖЗҚ құрылғанға дейін жұмыс істеген ЖЗҚ тәжірибесіне сілтеме жасайды. Олардың көпшілігі 10 жыл бойы инфляциядан төмен кіріс берді.
«Әдетте активтердің жартысы мемлекеттік бағалы қағаздарға 6%, ал екінші жартысы басқа активтерге салынған. Дәл осы МБҚ арқасында қорлар өздерінің 3% -ын алды, қалған активтер нөлдік кіріс берді. МБҚ-ға қаржы салу үшін көп ақыл қажет емес», — деп түсіндірді Құдайбергенов.
Жеке ол жеке зейнетақы аннуитеттері идеясын сынға алады. Жеке компания комиссияны шегергенде өмір бойғы төлемдерге кепілдік береді, бірақ ең көп өмір сүру мерзімін есептейді. Экономистің пікірінше, адамдардың көпшілігі сонша өмір сүрмейді, ал қалған ақша компанияға кетеді.
Екінші нұсқа, бірыңғай сақтандыру қоры, Құдайбергенов тәуекелді емес, бірақ тұйық деп есептейді. Оның пікірінше, екі модель да жарна төлемейтіндердің мәселесін төлеушілердің есебінен шешуге тырысады. Олардың ешқайсысы да негізгі үш сұраққа жауап бермейді:
- жарналарды үнемі аударатын адамдардың үлесін қалай арттыру керек,
- зейнетақыны қалай көтеру,
- мемлекеттік бюджеттен жүктемені қалай алып тастау керек.
Худайбергенов екі нұсқаның орнына сингапурлық модельді ұсынады. Онда зейнетақы жүйесі тұрғын үймен біріктірілді. Тұрғындар жарналарды төлеуге ынталандырылды, себебі олар арқылы тұрғын үйді 1-2% -бен сатып алуға болады. Нәтижесінде Сингапур 91% үй иелігіне, жан басына шаққанда 36 шаршы метрге, ЖІӨ-нің қосымша 2% -ға өсуіне және зейнетақы жүйесімен толық қамтылуына қол жеткізді.
«Қазір бәрін түзетіп, сингапурлық модельді ақыл-ой тұрғысынан іске асыру әлі кеш емес. Әйтпесе, бұл мемлекет пен біз есебінен ағымдағы модельдің соңын созу», — деп қорытындылады экономист.
