2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Қазақстанның мұнай экспорты 76 миллион тоннаға дейін жетеді деп жоспарланды. Жыл аяғына дейін 98 млн тонна мұнай өндіруді жоспарлап отыр. Бұған энергетика министрі Ерлан Ақкенженов 2026 жылдың қорытындысы бойынша мұнай өндіру көлемі 96–98 млн тонна деңгейінде болады деп болжаған еді. Яғни қазіргі жоспар осы дәліздің жоғарғы шегіне жақын.
Мұнай өндіру көлемінің төмендеуі экспорттық түсімдердің қысқаруына, бюджет кірістерінің төмендеуіне және ішкі жалпы өнім (ЖІӨ) өсімінің тежелуіне әкелді. Бұл жағдай экономиканың шикізатқа тәуелділігін көрсетіп, салық түсімдерін қысқартты. Негізгі экспорттық бағыттарындағы логистикалық қиындықтар (әсіресе Қарашығанақ пен Теңіздегі инфрақұрылымдық оқиғалар) сыртқы сауда балансына қысым жасады.
- Мұнай өндірісінің төмендеуі елдің экономикалық өсімін толығымен тоқтатқан жоқ. Құрылыс, өңдеу өнеркәсібі, көлік және сауда сияқты шикізаттық емес салалардың серпінді өсуі мұнайдағы шығындарды ішінара өтеуге көмектесті. Шикізат секторындағы кідірістер ішкі экономиканы әртараптандыруға (индустриялық жобалар мен инфрақұрылымды дамытуға) мемлекет пен бизнестің назар аударуын күшейтті.
Министрдің айтуынша, биылғы болжам Теңіз кен орнындағы жоспарлы тоқтауларды және Каспий құбыр консорциумы инфрақұрылымына жасалған шабуылдардың салдарын ескере отырып жасалған.
«Биыл біз Теңіздегі тоқтаулар мен КТК инфрақұрылымына жасалған шабуылдарды ескере отырып, 98 млн тонна мұнай өндіруді жоспарлап отырмыз. Бұған дейін айтқанымдай, біз шамамен 5 млн тонна мұнай жоғалттық», – деді Ақкенженов
Экспорт көлемі алғашқы айларда технологиялық іркілістер мен КҚК жүйесіндегі жөндеу жұмыстарына байланысты қысқарғанымен, кейін қалпына келтірілді.
Ал номиналды жалпы ішкі өнімі 2025 жылы 306 млрд доллардан асты.Алайда жоғары экономикалық өсімнің өзі Қазақстанның әлемдік экономикаға ықпалы толық күшейді дегенді білдірмейді. Мұнай және шикізат экспортына жоғары тәуелділік, көлік-логистикалық шектеулер және әлемдік нарықтағы баға құбылмалылығы экономикалық өсімнің жаһандық ықпалға айналуына кедергі келтіреді.
Төмендеу себептері қандай?
Өз кезегінде Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов мұнай-газ саласындағы төмендеу Каспий құбыр консорциумы мен Теңіз кен орны жағдайымен байланысты екенін айтты.
Экспорт та төмендеді
Алғашқы үш айда мұнай экспорты 15,3 млн тоннаны құрап, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 78,5 пайыз деңгейінде болған.
Жылдық экспорт болжамы – 76 млн тонна.
Әлемдік экономикаға ықпалдың толық күшеймеуінің негізгі себептері:
- Шикізаттық бағдар: Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) өсімінің басым бөлігі мұнай бағасының жоғарылауы мен өндіріс көлеміне байланысты. Экономикада жоғары технологиялық өнімдер мен өңдеу өнеркәсібінің үлесі әлі де төмен.
- Жаһандық үлестің шағындығы: Қазақстанның номиналды ЖІӨ көлемі $320 млрд көлемінде бағаланып, әлемде 50-орынға табан тіреді. Дегенмен, елдің жаһандық ЖІӨ өсіміне қосатын үлесі 0,7%-дан аспайды.
- Инвестициялар сапасы: Шетелдік инвестициялар көлемі ($20,5 млрд) өскенімен, олардың басым бөлігі өндіруші секторға бағытталған. Бұл өз кезегінде елдің әлемдік экономикалық саясатқа тікелей әсер етуіне мүмкіндік бермейді.
БСЖ мәліметінше, нақты сектор 5,1% -ды қосты, қызмет көрсету саласы 3,5% -ға өсті. Экономика министрлігінің бағалауы бойынша мұнай емес экономика 5% -дан астам ұлғайды. ЖІӨ өсімінің 80% -дан астамын өңдеуші өнеркәсіп, құрылыс, сауда және көлік қамтамасыз етті.
Өңдеу өнеркәсібі алғаш рет өндіруші өнеркәсіпті басып озды. Өнім шығару 9,8% -ға өсіп, тау-кен өндірісіндегі 15,9 трлн теңгеге қарағанда 16,2 трлн теңгеге жетті. Фармацевтика (+43,6%), дайын металл бұйымдарының (+39,9%), автомобильдердің (+31,6%), химиялық өнімнің (+20,7%) және тамақ өнімдерінің (+14,7%) өндірісі ең көп өсті.
Құрылыс басты драйверлердің бірі болып қала береді. Жұмыс көлемі 15,2% -ға өсті, ал тұрғын үйді пайдалануға беру 8,5 млн шаршы метрге жетті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 6,7% -ға артық. Сауда 5,7%, көлік және логистика 7,1%, ауыл шаруашылығы 4,4%, байланыс 4,3% өсті.
Негізгі капиталға инвестициялар 9,6% ұлғайды. Әсіресе ақпарат пен байланысқа (2,3 есе), электрмен жабдықтауға (+61,4%) және өңдеуші өнеркәсіпке (+33,3%) салымдар едәуір өсті.
«Экономикалық өсімге негізгі үлесті қазір ішкі сұранысқа, қайта өңдеу мен инвестицияларға бағытталған салалар қамтамасыз етеді. Шикізат секторы экономиканың маңызды бөлігі болып қала береді, бірақ оның серпінін жалғыз өзі анықтай алмайды», — деп түйіндеді Руслан Сұлтанов.
Бұған дейін біз Қазақстанның сыртқы сауда айналымының жартысына жуығы екі елге тиесілі деп жазғанбыз. Қаңтар-сәуір айларында Қытаймен тауар айналымы 10,9 млрд долларды, Ресеймен 8,6 млрд долларды құрады Жалпы айналым өткен жылмен салыстырғанда 7,9% -ға ұлғайып, 44,9 млрд долларға жетті.
Қазақстанның жаһандық экономикадағы рөлін күшейтетін басты факторлардың бірі – Қазақстанның әлемдік жалпы ішкі өнімдегі үлесі үлкен емес.
Сондықтан ел АҚШ, Қытай немесе Еуропалық одақ сияқты жаһандық сұраныс пен қаржы нарығының бағытын өзгерте алмайды.
Қазақстанның алдында екі түрлі жол тұр. Біріншісі – мұнай, уран және металға деген сұранысты пайдаланып, дәстүрлі экспорттық модельді сақтау. Бұл бағыт қысқа және орта мерзімде бюджетке тұрақты кіріс әкелуі мүмкін.
Екінші жол – табиғи ресурстардан түсетін табысты өңдеу өнеркәсібіне, инфрақұрылымға, ғылымға, цифрлық технологияға және адами капиталға бағыттау. Бұл әлдеқайда күрделі, бірақ елдің әлемдік экономикадағы салмағын ұзақ мерзімге арттыра алатын бағыт.
Қазақстанның әлемге ықпалы әзірге ең алдымен шикізат пен географияға сүйенеді. Ал болашақтағы ықпалы өндірістің күрделілігімен, технологиялық деңгейімен және халықаралық тізбектердегі орнымен өлшенбек.
Қазақстан әлемдік экономиканың жалпы бағытын өзгерте алатын алпауыт емес. Бірақ уран нарығында, мұнай мен металл жеткізуде, Еуразиялық логистикада және Орталық Азияға инвестиция тартуда стратегиялық маңызы бар мемлекет.
2025 жылғы 6,5 пайыздық өсім ел экономикасының әлеуетін көрсетті. Сонымен бірге инфляция, импорттың жылдам өсуі, шикізатқа тәуелділік және өнімділіктің төмендігі бұл өсімнің осал тұстарын да ашып берді.
Сондықтан Қазақстанның жаһандық ықпалының күшеюі мұнай өндірісінің кезекті рекордына емес, экономиканың қаншалықты әртараптанатынына байланысты. Ел уран, мұнай және транзиттік әлеуетін жоғары технологиялық өндіріс пен қосылған құны жоғары экспортқа айналдыра алса, әлемдік экономикадағы орны да сапалық тұрғыдан өзгереді.
