Зейнетақы жинақтары мен банктік депозиттердің экономикалық табиғаты екі бөлек. Олардың басты айырмашылығы — тәуекел деңгейі мен кірістілік механизмінде.
Банк депозиті тұрақты, кепілдендірілген табыс әкелсе, зейнетақы активтері нарықтағы құбылмалылыққа тікелей тәуелді. Зейнетақы активтерін инвестициялық портфельді басқарушыларға (ИПБ / УИП) аудару — бұл жинақтардың кірістілігін арттыру мүмкіндігі ғана емес, сонымен бірге қосымша жауапкершілік пен қаржылық тәуекел. Қазақстан заңнамасына енгізілген соңғы өзгерістерге сай (салымшыларға өз жинақтарының 100%-ға дейінгі бөлігін жеке компанияларға сеніп тапсыруға рұқсат берілді), бұл қадамның артықшылықтары мен қауіптерін нақты түсіну маңызды
Қазақстандықтар зейнетақы жинақтарын инвестициялық портфельді басқарушы компанияларға (ИПБК) тек жоғары табыстылыққа қызығып немесе қаражаттың 100%-ын бірден аудару мақсатымен ғана бермеуі тиіс. Әрбір инвестициялық компанияның өз тәуекел деңгейі болады. Қаражатты сеніп тапсырмас бұрын, өзіңіздің қандай тәуекелге дайын екеніңізді анықтап алған жөн. Барлық жинақты бір жерге жинаудың орнына, нарықтық жағдайды және компаниялардың рейтингін сараптаған жөн. Барлық қаражатты бір жерге салу (яғни, «барлық жұмыртқаны бір себетке салу») тәуекелді айтарлықтай арттырады. Нарықты және компаниялардың рейтингін талдау инвестицияның қауіпсіздігі мен тиімділігін қамтамасыз етеді.
Негізгі тәуекелдер мен шектеулер
- Инвестициялық шығын тәуекелі
- Жеке компаниялар кірісті жоғарылату үшін агрессивті немесе құбылмалы құралдарды таңдауы мүмкін.
- Сәтсіз инвестициялар салдарынан портфельдің қысқа немесе орта мерзімді кезеңде теріс нәтиже (шығын) көрсету қаупі бар.
- Мемлекеттік кепілдіктің уақытша тоқтауы
- Ақша Ұлттық банк басқаруында болғанда, мемлекет инфляция деңгейіне сай кепілдікті үнемі бақылап отырады.
- Жинақты жеке компанияға аударған кезде, бұл кепілдік тек зейнет жасына жеткенде ғана есептеледі. Аралық кезеңдегі шығындарды компания өз капиталы есебінен жабуға міндетті, бірақ бұл процесс Ұлттық банктің тікелей қорғауынан ерекшеленеді.
- Таңдау және басқару қателігі
- Салымшы өзіне сәйкес келмейтін стратегияны (мысалы, тым тәуекелді немесе тым консервативті) таңдап алуы мүмкін.
- Компания нарықтағы жағдайды дұрыс болжай алмай, Ұлттық банктің орташа кірістілігінен төмен нәтиже көрсетуі ықтимал.
- Мерзімдік шектеулер (Өтімділік)
- Аудару ережелері бойынша, сіз жинақтарыңызды жеке басқарушыға бергеннен кейін, оны Ұлттық банкке немесе басқа компанияға қайта бағыттауды тек 1 жылдан кейін ғана
GAMS атқарушы директоры Данияр Темірбаев жеке басқарушыны таңдау кезінде қазақстандықтар алдымен өздерінің тәуекел-тәбетін анықтауы тиіс екенін атап өтті. Ол тәуекел мен табыстылықтың арақатынасы тікелей пропорционалды екенін түсіндірді: тәуекел неғұрлым жоғары болса, табыстылық соғұрлым жоғары болады, бұл ретте шығындар жоғары болуы мүмкін.
«Егер сіз тәуекел-тәбетті шешсеңіз де, Қазақстанда УПИ таңдау аз — және бұл жерде міндет жеңілдетіледі. Қазір әңгіме лицензиясы бар бес компания туралы болып отыр: Alatau City Invest, BCC Invest, Halyk Finance, «Сентрас Секьюритиз», Tansar Capital. Halyk Global Markets 2027 жылдан бастап осы нарықтан кетеді», — деді Д.Темірбаев.
Оның айтуынша, негізгі түйіндердің өзегі мынады:
- Ұзақ мерзімді стратегия: Зейнетақы активтерін басқару — бір күндік табыс емес, ондаған жылдарға арналған стратегиялық процесс («марафон»).
- Бастапқы кезең: Қазақстанда жеке инвестициялық портфельді басқарушылар (УПИ — Управляющая инвестиционным портфелем) нарығы әлі толық қалыптасып үлгермеген, дамудың алғашқы сатысында тұр.
- Бәсекелестіктің жоқтығы: Нарықта әлі айқын монополист немесе тұрақты көшбасшы компаниялар анықталмаған.
- Көлем айырмашылығы: Жеке басқарушы компанияларға (УПИ) сеніп тапсырылған зейнетақы жинақтарының көлемі ҚР Ұлттық банкі басқаратын негізгі активтермен салыстырғанда өте аз.
Сарапшының айтуынша, зейнетақы активтерін жеке басқарушы компанияларға (УПИ) сеніп тапсырудан айтарлықтай үлкен пайда немесе артықшылық байқалмайды. Бұған басты себеп — жеке басқарушылардың ұсынып отырған инвестициялық жоспарлары мен құралдарының БЖЗҚ-дан ерекшеленбеуі. Активтерді әртүрлі басқарушыларға бөлу (әртараптандыру) қағаз жүзінде тәуекелдерді азайтуы тиіс болса да, іс жүзінде стратегиялардың ұқсастығынан күтілген нәтижені бермей отыр.
Экономист Руслан Сұлтановтың пікірінше, халықтың тек азғана бөлігі жинақталған қаражатын 100% (немесе 100-ге дейін) ЕНПФ/УПИ (бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры немесе арнайы шоттар) арқылы басқару немесе аудару мүмкіндігін толық пайдаланады. хаалықтың біраз бөлігі ақшаны қайда және қалай тиімді инвестициялау керектігін білмейді. Азаматтардың ұзақмерзімді жинақ жүйелеріне деген сенімінің төмен болуы.
