Бұл сарапшылар мен экономистер арасында жиі талқыланатын өзекті мәселе. Үкіметтің бюджет тапшылығын жабу және ірі инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру үшін Ұлттық қордан алынатын трансферттер көлемін ұлғайтуы бұл пікірдің негізгі себебі болып.
Себебі Ұлттық қордан бөлінетін трансферттердің жоспарланған көлемі таусылды. Тамыз айының соңында Үкімет мақұлдаған 2027–2029 жылдарға арналған бюджет жобасында Ұлттық қордан қосымша 5 триллион теңге мақсатты трансферт алу жоспарланған. Бұл қаражат елдегі маңызды әлеуметтік, коммуналдық, энергетикалық және көлік инфрақұрылымын дамытуға бағытталады.
Halyk Finance талдау орталығы валюта нарығына шолуында Ұлттық банк қыркүйекте Ұлттық қордан $200-300 млн сатуды жоспарлап отырғанын атап өтті. Осы жылы Ұлттық қордан республикалық бюджетке кепілдендірілген трансферттерді 2025 жылы 5,25 трлн теңге орнына 2,77 трлн теңгеге дейін қысқарту көзделген болатын. Бұл көлем едәуір дәрежеде пайдаланылды.
«2026 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша трансферттерді пайдалану жылдық жоспардың 84% -ын құрады, қалғаны — шамамен 450 млрд теңге. Біздің бағалауымызша, ҰҚ қаражатын пайдаланудың ағымдағы қарқыны сақталған жағдайда трансферттер бойынша жылдық лимит тамыздың соңына қарай таусылуға жақындауы мүмкін», — деп атап өтті Halyk Finance талдау орталығының басшысы Салтанат Игенбекова.
Сарапшылардың қаупі
2027 жылғы бюджет жобасында мұнай бағасы барреліне 70 доллар деп болжанған, бұл алдыңғы жылдармен салыстырғанда төмен. Бұл көрсеткіштің алдыңғы жылдармен салыстырғанда төмендеуі және оның ел экономикасына тигізетін негізгі әсерлері мынадай:
- Болжамның төмендеуі: 2026 жылғы бюджет жоспарында мұнайдың баррелі 85 доллар деп бағаланса, жаңа жобада үкімет неғұрлым консервативті (сақ) позиция ұстанып, бағаны 15 долларға төмендетіп алды.
- Қазынаға әсері: Бағаның 85-тен 70 долларға түсуіне байланысты 2027 жылы мұнай секторынан Ұлттық қорға түсетін салықтық түсімдер 2026 жылмен салыстырғанда 342 миллиард теңгеге азаяды деп болжануда.
- Өндіріс көлемі: Мұнай бағасымен қатар, Теңіз бен Қашаған кен орындарындағы күрделі жөндеу жұмыстарының 2027 жылға ауысуына байланысты, мұнай өндіру жоспары да 101,5 млн тоннадан 96 млн тоннаға азайтылды.
- Макроэкономикалық көрсеткіштер: Бюджет жобасында АҚШ долларының есептік бағамы 480 теңге деңгейінде белгіленген.
- Осыған байланысты қорға мұнай секторынан түсетін салық азаюы мүмкін. Сыртқы факторларға тәуелділікті азайтудың орнына, бюджет тапшылығын тағы да трансферттер есебінен жабу тәсілі сарапшылар тарапынан жиі сыналады.
Экономикаға қордан қыруар қаражаттың бірден құйылуы нарықтағы бағаның өсуіне (инфляцияға) әкелуі мүмкін деген қауіп бар. Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовтың бұл жағдайға байланысты айтылған ресми мәлімдемесінде алдағы жылдары Қазақстан экономикасының жалпы көлемі (ІЖӨ) 200 триллион теңгеден асады, сондықтан 3 жылға бөлінген 5 трлн теңге (2027 жылы – 2 трлн, 2028-2029 жылдары – 1,5 трлн теңгеден) айтарлықтай үлкен инфляциялық соққы әкелмейді. Мұнай компанияларынан түсетін тұрақты салықтар мен қорды тиімді басқарудан келетін инвестициялық кіріс есебінен Ұлттық қордың жалпы активтері 2029 жылға қарай азаймайды, керісінше өседі.
Активтердің өсу болжамы
Экономиканы дамытудың базалық сценарийі бойынша Ұлттық қордың валюталық активтерінің көлемі келесідей өзгереді деп күтілуде:
- 2027 жылы: $65,2 млрд
- 2029 жылға қарай: $70,6 млрд
Экономистер мен қаржы сарапшыларының пайымдауы бойынша, Үкімет мынадай бағыттарда қателік жіберіп отыр:
Ұлттық қордың қаражатына тұрақты түрде арқа сүйеу Үкіметте «қаражат әрдайым табылады» деген жалған сенім ұялатады. Бұл нақты мемлекеттік шығыстарды оңтайландыруға және олардың тиімділігін арттыруға деген ынтаны төмендетеді. Мемлекеттік аппарат пен квазимемлекеттік сектор бюджеттік қаржыландыруға тәуелді болып қала береді (инфрақұрылымның тозуы, тарифтік саясаттың дұрыс жүргізілмеуі сияқты ішкі мәселелер өз бетінше шешілмейді. Бюджеттің өзіндік таза кірістері (салықтық түсімдер) мемлекеттің өсіп жатқан шығыстарын жабуға жетпейді. Үкімет экономиканы көлеңкеден шығару және салық базасын кеңейту бойынша батыл қадамдарды (жаңа Салық кодексінің тиімділігі, цифрландыру) кешіктіріп отыр.
Ұлттық қордың негізгі функциясы — макроэкономикалық тұрақтандыру (дағдарыс кезінде елді қолдау) және болашақ ұрпақ үшін қор жинақтау. Үкімет оны бюджет тапшылығын жыл сайын жабатын «екінші әмиянға» айналдырып алды. Ұлттық қордан миллиардтаған долларды бюджетке аудару үшін Ұлттық банк ішкі нарықта валюта сатуға мәжбүр болады. Экономикаға стерилизацияланбаған (таза) ақша массасы құйылады.
Бұл нарықтағы инфляцияны ынталандырады, ал теңге бағамы нақты нарықтық факторларға емес, қордан бөлінетін трансферттердің көлеміне тәуелді болып қалады. Көптеген ірі инфрақұрылымдық жобалар (жолдар, мектептер, ауруханалар, коммуналдық жүйелер) мемлекеттік-жекеменшік әріптестік (МЖӘ) немесе тікелей инвестициялар есебінен емес, тағы да Ұлттық қордың нысаналы трансферттері есебінен қаржыландырылады. Жеке инвесторлар үшін нарық тартымсыз болып қалады, өйткені мемлекет нарықтық тетіктерді дамытудың орнына өзі тікелей дем беріп отыр. Сарапшылар Үкіметтің бұл тәсілін «ертеңгі күннің есебінен бүгінгі проблемаларды шешу» деп атайды. Олардың пікірінше, Үкімет қордан ақша алуды шектеп, шығыстарды қатаң бақылауға алуы, салық жинауды жақсартуы және квазимемлекеттік секторды тиімді реформалауы тиіс.
