9 қыркүйекте Brent мұнайының қарашалық фьючерстері барреліне 100 доллардан жоғары көтерілді. Баға белгілеу 24 шілдеден бастап алғаш рет символдық белгіден өтті.
Американдық WTI да өсуін жалғастырып, барреліне $94,5 жетті. Негізгі себеп — АҚШ пен Иран арасындағы әскери қақтығыстың өршуі, Ормұз бұғазындағы тасымалдың шектелуі және Йемен хуситтерінің Сауд Арабиясының энергетикалық нысандарына жасаған соққылары. 9 қыркүйекте қарашалық фьючерстер 2,2%-ға өсіп, 100,07 долларға жетті.
Әлемдік нарыққа әсері
- Мұнай бағасының үш таңбалы көрсеткішке шығуы әлемде жанармай мен тасымал құнын қымбаттатып, орталық банктердің инфляциямен күресін қиындатады. Goldman Sachs, Bank of America және HSBC сияқты ірі инвестициялық банктер геосаяси тәуекелдерді ескере отырып, мұнай бағасына қатысты болжамдарын жоғарылатты. Қақтығыстар ұзаққа созылса, баға 120–150 долларға дейін баруы мүмкін деген қауіп бар. Ормұз бұғазы арқылы тасымалданатын мұнай көлемі тәулігіне 8-9 млн баррельден 2 млн баррельге дейін күрт азайды. Бұл тұтынушыларды, әсіресе Қытайды, баламалы нарықтар мен электрлі көліктерге көшуді тездетуге мәжбүрлейді.
- Қазақстан экономикасына әсері
Қазақстанның 2026–2028 жылдарға арналған бюджетінде мұнайдың базалық бағасы 60 доллар деңгейінде бекітілген. Мұнайдың қазіргі бағасы ($100) мен базалық баға ($60) арасындағы айырмашылық баррельіне 40 долларды құрайды. Бұл 40 доллар көлеміндегі үстеме пайда елдің «қауіпсіздік жастығы» саналатын Ұлттық қорға аударылып, болашақ ұрпаққа сақталады немесе дағдарыс кезінде пайдаланылады. Бюджетті 60 доллармен есептеу — мұнай бағасы күрт төмендеп кеткен күннің өзінде мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелерін (зейнетақы, жәрдемақы, жалақы) ешкімге тәуелсіз толық кепілдік береді. Қазіргі 100 долларлық көрсеткіш елдің экспорттық кірісін еселеп арттырып, Ұлттық қорға түсетін түсімдерді айтарлықтай көбейтеді.
- Валюта түсімінің ұлғаюы қысқа мерзімді перспективада ұлттық валюта — теңге бағамының нығаюына оң ықпал етеді.
- Әлемдік инфляцияның өсуі елімізге импортталатын тауарлардың қымбаттауына (импорттық инфляцияға) әкеліп, ішкі нарықтағы баға тұрақтылығына кері әсерін тигізуі мүмкін.
Мұнай бағасының өсуінің жаңа толқыны тамыз айының соңында АҚШ пен Иран арасындағы ұрыс қимылдары қайта басталғаннан кейін басталды. Нарық Парсы шығанағынан жеткізілімдердің одан әрі тоқтап қалуынан қауіптенеді.
Неліктен мұнай қымбаттап жатыр
Ормуз бұғазы әлемдік мұнай саудасының басты бағыттарының бірі болып қала береді. Соғыс басталғанға дейін ол арқылы жаһандық жеткізілімдердің бестен бір бөлігі өтті. Кеме қатынасын кез келген жаңа шектеу тапшылық тәуекелін тудырады және танкерлерді тасымалдау мен сақтандыру құнын арттырады. Сондықтан нарық бағаның өсуімен, тіпті жеткізудің қысқаруына әкелмеген шабуылдар туралы хабарламаларға да жауап қайтарады.
Тұрақтылық пен теңге бағамы
Мұнайдың қымбаттауы Қазақстанға келетін валюта ағынын (доллар түсімін) айтарлықтай арттырады. Сауда балансы жақсарып, Ұлттық қорға қосымша қаражат жиналады. Бұл теңгенің нығаюына немесе оның АҚШ долларына шаққандағы бағамының тұрақты болуына тікелей септігін тигізеді.
Ұлттық банктің мәліметінше, әлемдік нарықтағы мұнай бағасының өзгеруі отандық валюта нарығына бірден емес, 1-2 ай көлеміндегі уақыт айырмашылығымен (лагпен) толық әсер ете бастайды.
Неге
Мұнай компаниялары шикізатты шетелге сатқан кезде, ақша олардың есепшотына бірден түспейді. Келісімшарттар бойынша төлемдер әдетте 30 күннен 60 күнге дейінгі мерзімде (кейде одан да кеш) жүргізіледі. Яғни, бүгін мұнай бағасы қымбаттаса немесе арзандаса, оның нақты валюталық түсімі елге тек 1-2 айдан кейін келеді.Мұнай экспорттаушы ірі компаниялар мемлекетке салықты (мысалы, пайдалы қазбаларды өндіру салығын, экспорттық кедендік баж салығын) ай сайын немесе тоқсан сайын төлейді. Олар салық төлеу үшін шетелдік валютаны (долларды) сатып, теңгеге айырбастайды. Көптеген мұнай компаниялары бағаның құбылмалылығынан қорғану үшін форвардтық келісімшарттарды пайдаланады. Олар мұнайды бүгінгі бағамен емес, бұдан бірнеше ай бұрын бекітілген келісімді бағамен сатуы мүмкін. Бұл әлемдік нарықтағы күнделікті ауытқулардың ішкі нарыққа тез әсер етуін тежейді.
Ұлттық банк валюта нарығындағы күрт ауытқуларды тегістеу үшін алтын-валюта резервтерін немесе Ұлттық қордың трансферттерін пайдаланады. Мұнай бағасы күрт өзгергенде, Ұлттық банк интервенциялар арқылы теңгенің бірден құнсыздануын немесе тым қатты нығайып кетуін уақытша тежеп отырады. Бұл әсердің созылып, нарыққа біртіндеп жетуіне ықпал етеді.
Ішкі нарықтағы бензин бағасы
Әлемдік нарықта мұнайдың 100 долларға жетуі Қазақстандағы бензин бағасының дәл солай күрт өсуіне әкеліп соқпайды. Отандық мұнай өңдеу зауыттары (МӨЗ) шикізатты әлемдік бағамен емес, ішкі нарық үшін бекітілген арнайы, төмендетілген бағамен сатып алады. Энергетика министрлігі де әлемдік нарықтағы мұндай құбылыстар ішкі жанармай құнына тікелей қысым жасамайтынын мәлімдеген. Әлемдік деңгейде мұнайдың ұзақ уақыт жоғары болуы жалпы инфляцияны және импорттық тауарлар мен логистика құнын қымбаттатуы мүмкін. Сонымен қатар, сырттағы баға тым жоғары болса, Қазақстанның арзан жанармайын көрші елдерге заңсыз тасымалдау (контрабанда) қаупі күшейеді. Бұл ішкі нарықты қорғау үшін үкіметтің алдағы уақытта бағаны біртіндеп, жоспарлы түрде түзетуіне себеп болуы ықтимал.
Түйін:
100 долларлық мұнай — теңге үшін жақсы жаңалық әрі қорғаныс, ал бензин бағасына сыртқы нарықтан гөрі мемлекеттің ішкі реттеу саясаты көбірек әсер етеді.
