Біразға дейін доллар шегінсе де баға шегінбей, бағаны қыспаққа алған еді. Енді қымбат тенгенің бағаны уақытша болса да тежеп тұрғаны байқалып қалды Қазақстан экономикасы импортқа едәуір тәуелді болғандықтан, ұлттық валютаның тұрақты болуы сырттан келетін тауарлар мен шикізат бағасының күрт қымбаттауына жол бермейді.
Валюта бағамы бір қалыпты болғанда, халық пен бизнесте «ертең бәрі қымбаттап кетеді» деген үрей азаяды. Бұл сұраныстың жасанды түрде артуын және бағаның негізсіз өсуін тежейді. Алайда, бағаның өсуіне тек теңге бағамы ғана емес, сонымен бірге әлемдік нарықтағы азық-түлік бағасы, логистикалық шығындар мен ішкі нарықтағы монополия деңгейі де әсер ететінін ескеру қажет.
Бұл – халық арасында өте жиі айтылатын және көпшілікті мазалайтын өзекті мәселе. Расымен де, доллар бағамы төмендегенде тауарлар мен қызметтердің бағасы соған сай арзандамайды.
Экономикада бұл құбылысты «зымыран мен қауырсын әсері» (Asymmetric price transmission немесе Rocket and Feather effect) деп атайды: баға доллар өскенде зымыран сияқты тез көтеріледі де, доллар түскенде қауырсын құсап өте баяу төмендейді (немесе мүлдем өзгеріссіз қалады).
Валюта нарығындағы «арзан доллар мен қымбат теңге» (бағамның 450–455 теңге төңірегіне дейін түсуі баға әсер ете алмай келді.
Экономикалық заңдылық бойынша доллар арзандағанда импорттық тауарлар да арзандауы керек, бірақ іс жүзінде бағаның төмендемеуіне бірнеше терең ішкі және сыртқы факторлар әсер етеді екен. Қазақстан нарығында көптеген салалар (инфрақұрылым, логистика, ірі көтерме сауда) монополияланған немесе санаулы ғана ірі ойыншылардың бақылауында. Сатушылар доллар қымбаттағанда шығынды жабу үшін бағаны бірден өсіреді, бірақ доллар арзандағанда өз пайдасын азайтқысы келмей, бағаны бұрынғы жоғары деңгейде ұстап тұрады. Бәсекелестік әлсіз болғандықтан, оларды ешкім бағаны түсіруге мәжбүрлей алмайды
Сарапшылардың айтуынша, экономикада бағаның өсуі өте жылдам, ал төмендеуі тым баяу жүретін «кері тетік механизмі» (Рачет эффектісі) бар. Доллар қымбаттаған бойда кәсіпкерлер шығынды өтеу үшін бағаны бірден көтереді. Ал доллар арзандағанда, олар бағаны түсіруге асықпайды, себебі нарықтағы жағдайдың тұрақтылығына көз жеткізгісі келеді. Қазір сөрелерде тұрған тауарлардың басым бөлігі бұған дейін, яғни доллардың бағамы жоғары (теңге әлсіз) болған кезде сатып алынған. Кәсіпкерлер сол кездегі шығындарын толық өтеп, ескі тауар айналымы біткенше бағаны төмендете алмайды. Халық та, бизнес те «доллар уақытша ғана арзандады, кейін бәрібір қайта өседі» деген психологиялық сенімде болады. Бұл инфляциялық күту деп аталады. Кәсіпкерлер болашақта доллар қайта қымбаттаса, жаңа тауар сатып алуға ақшамыз жетпей қалады деп қауіптеніп, бағаны жоғары деңгейде ұстап тұрады. Мұны Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов те ашып айтып отыр. Оның айтуынша, теңгенің нығаюына жүргізіліп отырған ақша-кредит саясаты мен мұнай бағасының теңге бағамына оң әсері ықпал еткен.
Теңгенің нығаюы импортқа кететін шығынды азайтып, баға өсімін тежеуге ықпал етіп отыр. Соның нәтижесінде азық-түлікке жатпайтын тауарлар бағасының өсу қарқыны тамызда 11,4%-ға дейін баяулады, — деді Ұлттық банк төрағасы.
Спикердің дерегіне қарағанда, жалпы тамызда Қазақстандағы жылдық инфляция 9,8%-ға дейін төмендеді. Азық-түлік инфляциясы 9,5% болды. Бұған көкөніс пен жеміс-жидектің арзандауы және импорттық тауарлар бағасының төмендеуі әсер еткен.
